Orpheus en Eurydice in Napels

Orpheus verliest zijn geliefde Eurydice wanneer ze door een giftige slang gebeten wordt. Door verdriet overmand besluit hij af te dalen in het schimmenrijk om de god van de onderwereld te smeken haar weer terug te geven. Geroerd door zijn liefde stemt Hades daarmee in. Er is echter één voorwaarde: hij mag niet omkijken voordat ze samen weer veilig in de wereld der mensen zijn...

Persoonlijk voel ik mij erg aangetrokken tot de mythe van Orpheues. Het is een prachtig poëtisch verhaal. Het is ook een van de droevigste verhalen uit de oude mythen. Op 4 april 2008 werd in Napels het operaseizoen geopend met een uitvoering van Orfeo ed Euridice in teatro di San Carlo (teatrosancarlo.it en Wikipedia). Een van mijn mooiste muziekbelevenissen ooit. Samen met twee reisgenoten, Anna en Jant, zag ik een opera/ballet uitvoering van het verhaal van de componist Christoph Willibald Gluck (Wikipedia). Het prachtige lijnenspel als onderdeel van het decor wat u ziet in bovenstaande foto is van de Amerikaanse kunstenaar Brice Marden. De beroemde Amerikaanse Karole Armitage (gastprogrammering.nl) en (armitagegonedance.org) tekent voor de choreografie. De dirigent is Leopold Hager.

Het verhaal van Orpheus en Eurydice wordt verteld in Metamorphosen 10:1-63 van Ovidius satura-lanx.telenet.be. Het verhaal met videobeelden en een aantal schilderijen kunt u bekijken op Digischool. Een uitgebreide samenvatting van het verhaal op beleven.org.

Het verhaal van Orpheus is vaak afgebeeld. Op het schilderij "Orpheus, Eurydice en Aristaios", ca. 1480 van Jacopo del Sellaio (1441/42 - 1493) uit de collectie van Boymans Van Beuningen Rotterdam zien we links hoe Orpheus de boodschap van de dood van Eurydice verneemt. Centraal op de voorgrond wordt de voor Aristaios wegvluchtende Eurydice gebeten door de slang. Uiterst rechts wordt de gestorven vrouw door twee demonen naar de onderwereld gebracht. De demonen zijn voorgesteld als baardige types met vogelpoten en horentjes op het hoofd. Het schilderij vormde oorspronkelijk de voorkant van een "cassone", een kist, waarin kleding en beddegoed werd bewaard. Deze "cassoni" werden vaak paarsgewijze ten geschenke gegeven bij een rijke bruiloft. De voorstelling op zo'n kist had dan ook vaak betrekking op het huwelijk. Het verhaal van Orpheus en Eurydice vormt natuurlijk een bij uitstek geschikt onderwerp voor een dergelijke cassone-schildering.

Guido Mazzoni in Napels

Veel Italiaanse beeldhouwers van buiten Florence in de 15de eeuw toonden een neiging tot het illusionistische. Guido Mazzoni (ca. 1445 - 1518) uit Modenga was een van de eersten en meest begaafden van een aantal beeldhouwers die levensgrote en beangstigend levensechte figuren maakten die taferelen uit de evangeliën uitbeelden - meestal groepen die de geboorte of bewening voorstellen, zoals het Napolitaans terracotta beeldengroep van 1492 in S. Anna dei Lombardi (Kerk van Monteoliveto) te Napels, waarin Alfonso II als de heilige Joseph of Arimathea wordt uitgebeeld (zie foto hieronder: fig. uiterst links). De figuren dragen kleding uit die tijd en moeten sterk geleken hebben op de toneelspelers in de bijbelse drama's die, net als bijvoorbeeld de middeleeuwse mirakelspelen, in de openlucht werden opgevoerd op kerkelijke feestdagen en bedoeld waren om de betekenis van het bijbelverhaal te verduidelijken voor een groot publiek dat meerendeels uit ongeletterden bestond. Hun extreme naturalisme geeft hun dezelfde sfeer van actualiteit als deze mirakelspelen en de daarmee in verband staande gotische manuscriptverluchtingen vaak naar het groteske neigden, zijn in de groepen van Mazzoni alle niet-essentiële elementen uitgebannen (bron: Honour en Fleming. Algemene Kunstgeschiedenis, 1996).

In S. Giovanni Battista te Modena staat overigens ook een soortgelijke beeldengroep uit 1477-80. Momenteel wordt de beeldengroep in Napels gerestaureerd en kan de kerk niet bezichtigd worden. Gelukkig kreeg ik en mijn twee reisgenoten, Anna en Jant, toestemming van een aardige portier om de beelden groep even te mogen bekijken.

Voor meer foto's: ArtandArchitecture.

Een verborgen schat in Napels... Capella Sansevero dei Sangro

De "Cappella Sansevero", is een absoluut hoogtepunt van de Napolitaanse barok, die gebouwd is als grafkapel voor de zes leden van de familie Sangro, die hun palazzo hadden aan de overkant van de straat. Het is de prins Raimondo di Sangro die deze kapel heeft heeft laten inrichten (MuseoSansevero). Speciaal aan de kapel is dat je er zowel christelijke als vrijmetselaarssymbolen naast elkaar terugvindt. Ik beperk mij tot drie bekende Rococo werken die u in de kapel kan bezichtigen. Weer één van de verborgen schatten in Napels.

Het meest spectaculaire beeld is ongetwijfeld de ‘Gesluierde Christus’ (1753) van Giuseppe Sanmartino (1720-1793), in het midden van de kapel. Met een onwaarschijnlijke verfijning is het dode lichaam van Christus afgebeeld onder een flinterdunne sluier. Het ongelofelijke aan het beeld is dat de gelaatstrekken (ogen, neus, mond en spieren in de arm) onder de sluier te zien zijn. Het lijkt alsof het beeld later is toegedekt. Ditzelfde verbazingwekkende concept is gebruikt bij een beeld van de moeder van Raimondo, "La Pudicizia" (1752). Dit beeld is gemaakt door Antonio Corradini (1668-1752). Het is een beeld van een naakte staande vrouw die van hoofd tot voeten is bedekt met zo'n zelfde soort sluier of voile, waaronder haar gelaatstrekken op een prachtige manier doorschijnen. Volgens de mythe moet je de voile optillen om kennis te verkrijgen. Met "Il Disinganno" is een zelfde soort “truc” uitgehaald. Het is een meesterwerk van de beeldhouwer Francesco Queirolo (1704-1762). Het moet de vader van Raimondo voorstellen en is een beeld van een man die worstelt om zich te bevrijden van een net dat om hem heen gewikkeld zit. Hij wordt daarbij geholpen door een gevleugelde jongeling. Wat het beeld zo verbazingwekkend maakt is dat het lijkt alsof het standbeeld als eerste is gemaakt, en het net er later omheen gehangen is. En dat terwijl het standbeeld uit één stuk gemaakt is.

Capella Sansevero Napels

Simon Vouet's geest in Napels

Er is geen document bekend dat de Franse barokschilder Simon Vouet (Wikipedia) daadwerkelijk in Napels is geweest. Zijn aanwezige schilderijen in Napels (St. Bruno ontvangt de getuigenis van de Orde der Kartuizers, 1624/26 in Museo Nazionale di San Martino (zie foto hierboven) en De Besnijdenis, 1626 in Museum di Capodimonte) zijn in Rome gemaakt. Deze moderne werken hebben enorme invloed gehad op de locale caravaggisten. Vouet was vooral gespecialiseerd in het schilderen van gedrapeerde stoffen en de manier hoe hij de intense gebaren schilderde was vernieuwend. De barokgeest van gevoel en beweging in de werken weerspiegelt duidelijk de tijdgeest van de contrareformatie.

In de veelzijdige kunst van Vouet is de van Caravaggio afhankelijke periode slechts een voorbijgaande. Het is duidelijk dat Vouet's smaak en voorkeur anders gericht waren, want hij voelde zich aangetrokken tot een uiterlijke, zinnelijke, niet weinig melodramisch schoonheid. De schilderingen in de kerken van Rome (San Francesco a Ripa en San Lorenzo in Lucina) openbaren, hoewel klaarblijkelijk op Caravaggio geïnspireerd, in hun wezen toch classistische tendenzen: de belangstelling voor gebaar en houding, de voorkeur voor het theatrale; alleen de rol, die het licht te vervullen kreeg bij het verstrekken van de dramatische werking, doet op zekere hoogte aan het Napolitaanse Caravaggisme denken.

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Brussel heeft ook een prachtig werk van Vouet: "De heilige Carolus Borromeus bidt voor de pestlijders van Milaan". Het was geschilderd voor het hoofdaltaar van de kerk van de Congrégation de la doctrine chrétienne, Parijs. Het werk doet sterk denken aan het schilderij in San Martino. Beide werken laten zien dat Vouet een meester is in grote gebaren.

Apollo vilt Marsyas

Marsyas was een sater uit Frygie, vermaard om zijn spel op de dubbele pijpen, een soort fluit. Marsyas had zoveel vertrouwen in zijn muzikaal talent dat hij de God van muziek, Apollo, uitdaagde voor een wedstrijd. Zij kwamen overeen dat de winnaar mocht bepalen wat de verliezer zou betalen, en wezen de muzen aan als jury. Apollo won doordat hij zijn lier ondersteboven kon bespelen. Marsyas werd opgehangen aan een boom en levend gevild. "Helaas! Het spijt me want zoveel is me die fluit niet waard ! En terwijl hij schreeuwt wordt de opperhuid van zijn lichaam gestroopt. Hij was één grote wonde. Van alle kanten spoot het bloed. De spieren kwamen bloot te liggen en de trillende aders die zonder enige huidbescherming waren, sprongen op en neer" (Ovidius, "Metamorfosen", Boek VI, v. 386-390). Op die manier straft Apollo de sater Marsyas, die het lef had te betwijfelen dat de hemelse melodie van Apollo's lier superieur was aan de aardse zinnelijkheid van zijn fluit

De tranen van de andere saters en nimfen vloeiden samen en vormden de Marsyas, een bijrivier van de Meander. Ovidius (Wikipedia) beschrijft (Ovid. Metamorphosen 6, 392-400) ook hoe de tranen van Marsyas' vrienden de rivier de Marsyas doen ontstaan (SaturaLanx.telenet).

Deze mythe, dikwijls afgebeeld in oude kunst, werd herontdekt door renaissanceschilders (o.a. Titiaan en Raphael) en barokschilders (o.a. Guercino, Poussin en Ribera) voor wie de rivaliteit tussen de blaas- en de snaarinstrumenten overeenkomst met die tussen sensuele en intellectuele muziek.

Er zijn twee varianten van Jusepe de Ribera bekend; afbeelding links: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel (1637) en afbeelding rechts: Museo Nazionale di San Martino, Naples (1637). Jusepe de Ribera schilderde dit meestwerk in 1637, toen zijn stijl tot volle ontplooiing was gekomen. De hier voorgestelde passage uit de "Metamorfosen" van Ovidius is een uiting van het esthetische klimaat dat in Napels heerste, de stad die toen beschouwd werd als de hoofdstad van de schilderkunst. Om zich goed en vooral tragisch uit te drukken put hij, zoals Caravaggio, uit de populaire bronnen en uit de realiteit. Zijn schilderijen zijn voorzien met modellen die, zoals Marsyas, zo uit de stegen van Napels komen.

Tentoonstelling Napolitaanse School in wording?

Luca Giordano, 17de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel

Nog nooit is er een overzichtstentoonstelling geweest in België of Nederland. Prachtige werken zijn opgenomen in de collecties in musea van beide landen. Er zijn dus voldoende redenen om nu eens eindelijk een tentoonstelling te organiseren over de Napolitaanse School: Van Caravaggio tot Giordano... schilderijen uit de collectie van Belgische en Nederlandse musea. Barokke schilderkunst in Napels uit de 17de eeuw. Uiteraard aangevuld met werken (caravaggio, Caracciolo, Domenichino, Gentileschi etc.) van andere musea. Hieronder alvast een opzetje.

Aniello Ascione
MuseumBredius
Luca Giordano
Kikirpa
Mattia Preti
Kikirpa
Guido Reni
Kikirpa
Jusepe De Ribera
Kikirpa
Giuseppe Recco
BoymansCultuurwijs
Francesco Solimena
Mauritshuis
Simon Vouet
Kikirpa

Wordt iemand geïnspireerd? Wie durft het aan? Welke (gast)conservator, tentoonstellingsmaker of museumdirecteur voelt zich geroepen?

Weelderige stillevens uit Napels in Hollands bezit

Tijdens de Renaissance was Napels als kunstcentrum van geringe importantie en kon ze niet bogen op een schilderkunst van Europees niveau. In de 17e eeuw verandert dat en schaart Napels zich onder de toonaangevende cultuur- en handelscentra van Europa.

Heel opvallend is dat in Nederland slechts twee schilderijen in museale collecties zijn opgenomen van deze "Napolitaanse School": In het Boymans Van Beuningen Museum Rotterdam met Giuseppe Recco, Stilleven met maskers, boeken en muziekinstrumenten, 1670, olieverf op doek, 103,5 x 157 cm. (zie foto links) en in het Museum Bredius Den Haag met Aniello Ascione, (eind 17de eeuw) Vruchtenstilleven, (124 x 91 cm.), olieverf op doek (124 x 91 cm. (zie foto rechts).

Beide werken zijn stillevens. Ook al vertoont dit werk sterke overeenkomsten met het Nederlandse stilleven, er zijn ook duidelijke verschillen. Zo zijn er het aan Caravaggio ontleende kleurgebruik en de asymmetrische compositie waardoor de vruchten een minder ornamentele schikking krijgen. Daarnaast wijken de Napolitanen met hun monumentale formaat af van de Hollanders en Vlamingen. Deze stillevens hebben niet in de eerste plaats een emblematische betekenis. Zo vormen veeleer de neerslag van de ontdekking van en reflectie op de alledaagse werkelijkheid waaraan ze hun bestaan danken. Het is overigens geen toeval dat dit genre juist in de handelsstad Napels, te midden van een weelderige mediterrane vegetatie, bijzonder geliefd was.

Een prachtige collectie is te zien in het Museum Capodimonte in Napels: MuseoCapodimonte

Zielen van Napels

Menig toerist heeft in Napels het nabijgelegen Pompeï en de Vesuvius bekeken, zich vergaapt aan de barokke architectuur, en geslenterd door de ontelbare steegjes met kilometers wasgoed. Anders dan de gemiddelde toerist is documentairemaker Vincent Monnikendam verder gegaan dan alleen deze indrukwekkende bezienswaardigheden vastleggen. Afdalend in de achterafstraatjes, toont hij in 'Zielen van Napels' het schrijnend contrast tussen de ultra-arme en puissant rijke bewoners van deze eeuwenoude stad. Ergens lijkt het of in Napels sinds de Renaissance niet wezenlijk iets veranderd is. Nog steeds bekommert vooral de steenrijke adel zich daar over het lot van de allerarmsten. De huidige adellijke leden van de nog immer actieve liefdadigheidsinstelling Pio Monte della Misericordia zien het als een erecode om hun rijkdom te delen met de minderbedeelden. Het altaarstuk 'De zeven werken van Barmhartigheid', dat in 1607 in opdracht van hun voorgangers geschilderd werd door niemand minder dan de beroemde kunstschilder Caravaggio, is voor Monnickendam een prachtige aanleiding om heden en verleden met elkaar te verbinden. 'Zielen van Napels' is een bewogen portret van de bewoners van deze bijzondere stad, intelligent in beeld gebracht en rijk van inhoud, zonder moralistisch commentaar. Napels blijkt een rariteitenkabinet dat menige toerist zal zijn ontgaan (filmfocus.nl).

Kijk nu via TVOPJEPC naar de film.

Een ontdekkingstocht door Napels

Donatello, Sant Angelo a Nilo, 1426-28

Wie de catalogus "Painting in Naples, from Caravaggio to Giordano" van Royal Academy of Arts London, 1982 doorleest zal tot ontdekking komen dat buiten Rome, Florence en Siena de stad Napels bijzondere (met name barokke) kunstwerken herbergt. In het voorjaar 2008 ben ik daar voor het eerst geweest. De voorbereidingen op deze kunstreis, georganiseerd door Annet en Tonnis Poppema in Haren, hebben mij geïnspireerd tot het samenstellen van een document getiteld "De napolitaanse school, de erfenis van Caravaggio, schilderkunst van Napels van 1601 tot 1715". Ik zal dit binnenkort op de blogger zetten. De stad heeft een ongeloofelijke sfeer en is uniek te noemen. Uniek om zijn verborgen kunstschatten. Een ontdekkingstocht. Natuurlijk zijn het Pompei, Herculaneum, het Nationaal Archeologische Museum en de Vesivius die het allemaal nog spectaculairder maken, maar het is het Nationaal Museum van Capodimonte en het zijn met name de talloze kerken met hun kunstwerken die een onvergetelijke indruk op je maken.

Waar te beginnen? Laat ik de chronologie handhaven en beginnen met de periode uit de renaissance en beginnen met Basilica van San Domenico Maggiore met schitterende fresco's van P. Cavallini uit 1308-09 in de kapel van de fresco's. En met de kerk Santa Maria Donnaregina met een tombe van Tino di Camaino uit 1326 voor de koningin Maria van Hongarije. Imponerend is het grafmonument in de kerk van San Giovanni Carbonara voor Koning Ladislas en Joan II uit 1414-1428 gemaakt door Andrea da Firenze. Ook maakte hij in 1441 een grafmonument voor Sergianni Caracciolo. Verder Sant'Angelo a Nilo met het grafmonument voor kardinaal Rinaldo Brancaccio van Donatello en Michelozzo uit 1426-28 (zie beide foto's). Opvallend is de hoofdingang (de ark de triomph) van Castel Nuovo uit 1443. Aan dit renaissance bouwwerk hebben ook een aantal Toscaanse kunstenaars aan bijgedragen, onder andere Francesco Laurana. En verder de Sant'Anna dei Lombardi oftewel de kerk van Monteoliveto. In de Piccolomini kapel is een monument gemaakt door de florentijn Antonio Rosselino voor de kardinaal van Portugal. Een ander kunstenaar uit Florence, niet minder dan Luca Della Robbia, heeft het plafond gedecoreerd. Dit alles rond 1475-90. Indrukwekkend is in deze kerk het terracotta beeldengroep van Guido Mazzoni, de Lamentation van de dode Christus uit 1492. Nog nooit heeft een kunstenaar dit zo krachtig en vol passie uitgebeeld. In de kathedraal van Napels is een altaarstuk te bewonderen van Perugino, de "Hemelvaart met de Donor Oliviero Carafa" uit 1508-09.

Ik zal zeker vaker terugkomen op het fenomeen Napels. De komende tijd zal ik hierover berichten. Ik ben benieuwd naar uw ervaring!