Een passie voor beeldende kunst

Cultuurjournalistiek: De Avonden

2010-06-12T20:05:00.000+02:00

Ik wil graag extra aandacht vragen voor het radioprogramma van De Avonden. Radio 6 richt zich volledig op soul- en jazzmuziek en bijpassende genres zoals funk, rhythm & blues en de wereldmuziek die aan die stromingen is gerelateerd. In de avond is er ruimte voor cultuur in het programma ''De Avonden'' op elke werkdag 19-22 uur en zaterdag van 08-12 uur. Onder Beeldende Kunst zijn vele oude opnames uit het archief te beluisteren over diverse kunstenaars en vele (lopende) tentoonstellingen. De nieuwe Radio 6 website is ontworpen door en ontwikkeld onder leiding van VPRO Digitaal. Een aanrader!

Een ode aan Sigmar Polke

2010-06-11T19:40:00.004+02:00

Zonder titel (Dr. Bonn), 1978 Groninger Museum

De Duitse schilder en fotograaf Sigmar Polke is vandaag overleden. Polke werd 69 jaar oud. Hiermee verliest Duitsland een hele interessante en boeiende kunstenaar. Polke was een van de sleutelfiguren in de hedendaagse kunst. De superieure manier waarop hij alle mogelijkheden van de beeldende kunst uitbuitte, de ´hogere´ en de ´lagere´, de technologische en de ambachtelijke, de combinatie van zijn onuitputtelijke inventiviteit en de ironische afstand die hij bewaarde, verbonden met een onverholen subjectiviteit, hebben hem tot een van de belangrijkste stuwende krachten van de postavant-gardistische kunst van de jaren tachtig gemaakt. Achim Duchow, Dahn, Schnabel en Salle behoorden tot zijn werkkring op zijn boerderij in Willich.

In Nederland zijn werken van polke in de collecties opgenomen in het Stedelijk Museum Amsterdam, Van Abbemuseum, Boymans Van Beuningen, Groninger Museum en De Pont. In bijvoorbeeld het werk ´Zonder titel (Dr. Bonn)´ in Groningen is een man zonder gelaatstrekken afgebeeld. Hij zit achter een bureau en richt een katapult op zijn eigen voorhoofd. De ondertitel Dr. Bonn suggereert dat het hier gaat om het toenmalige West Duistland. Aan de wand hangen opsporingsplakkaten van Andreas Baader en Holger Meins, beruchte terroristen. De voorstelling is zwart-wit geschilderd in het witte licht van een schijnwerper. Schakelt Duitsland in een verregaande angst voor terrorisme zichzelf uit?

Klik voor meer en uitgebreide informatie over Polke op Kunstencyclopedie moderne kunst na 1945.

Het vooruitstrevende aankoopbeleid van Frans Haks

2010-06-06T20:14:00.001+02:00

Mendini en Memphis op de tentoonstelling

"100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum

(foto: Henk Woudsma)

Mendini en Memphis op de tentoonstelling

"100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum

(foto: Henk Woudsma)

Elke (Groninger) kunstliefhebber kijkt met heimwee terug naar de periode van Frans Haks (1938-2006) als directeur van het Groninger Museum (1978-1995). Als directeur voerde Haks een vooruitstrevend aankoopbeleid. Haks zette het Groninger Museum nationaal en internationaal op de kaart. Met vernieuwende, exuberante tentoonstellingen en het nieuwe museumgebouw. Hij negeerde alle gangbare opvattingen over wat kunst is. Jonge kunstenaars werden naar het museum gehaald voor ze internationaal doorbraken. Frans Haks was eigenwijs en provocerend, maar ook een man met een visie. Hij heeft een nooit meer uit te wissen bijdrage geleverd aan Groningen en een andere mentaliteit mogelijk gemaakt (bron: Groninger Museum). De belangrijkste tentoonstellingen zijn: Die enthauptete hand. Chia, Clemente, Cucchi, Paladino – 100 zeichnungen aus Italien (1980), Nieuwe Duitse Kunst I. Mülheimer Freiheit (1981), Figuration Libre (1983), Nuovo Futurismo (1985), Minder kan het niet. Exuberantie nu (1989) en Africa Now (1991/1992). Uitgebreide beschrijvingen van deze tentoonstellingen kunt u zien op: Kunstencyclopedie beeldende kunst na 1945 bij ''Belangrijke tentoonstellingen''.

Toen in jaren tachtig nogal wat kunstenaars zich gingen interesseren voor de grensgebieden tussen kunst en wat vanouds toegepaste kunst heet, is de aandacht daarnaar verlegd. De grote verzameling ontwerpen van Studio Alchemia (Allessandro Mendini) en Memphis (Ettore Sottsass en Michele de Lucchi)is daar ondermeer resultaat van. Deze ontwerpen stonden aan de wieg van het nieuwe gebouw van het Groninger Museum. Deze ontwerpen zijn nu te zien op de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum.

Klik voor een hele leuke film van Henk van Os op: Beeldenstorm Frans Haks. Luister naar Frans Haks op Het Nut Van Genot op de Ridderradio uit 2005.

Koele abstractie en nieuwe figuratie van Bram Westers

2010-06-06T13:59:00.003+02:00

Overzicht tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" Groninger Museum

met v.l.n.r. Struycken, Dekkers en Bonies (foto: Henk Woudsma)

Peter Struycken, Wetmatige kanteling van 3 kubussen, 1966

en op achtergrond Wetmatige beweging van vorm en kleur, 1964

Overzicht tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" (foto: Henk Woudsma)

Peter Struycken, Structuur XVIII, 1967 en Daan van Golden, Compositie in rose, 1965

Overzicht tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" (foto: Henk Woudsma)

Raoul de Keyser, Voetbalkous, 1970 Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Onder het dictoraat van Bram Westers vanaf 1963 is het beleid van Jos De Gruyter om een moderne verzameling aan te leggen voortgezet. Hij richtte het verzamelbeleid op twee op dat moment actuele tendensen: de ''koele abstractie'' (ook wel Post Painterly Abstraction genoemd) van kunstenaars als Peter Struycken, Ad Dekkers, Daan van Golden en Bonies en de ''nieuwe figuratie'' van Reinier Lucassen, Etienne Elias, Raoul de Keyser en Roger Raveel. Deze zijn nu te zien op de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum. Voor meer informatie over de stromingen en stijlen met de kunstenaars klik op: Kunstencyclopedie beeldende kunst na 1945.

Introductie van modernen door De Gruyter

2010-06-06T11:01:00.003+02:00

Piet Ouborg, Compositie met zwart ovaal (1947) Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Theo Bitter, Korenlandschap III (1954) Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Jan van Heel, Duiven in sneeuw (1955) Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Met zijn schenking van Compositie met zwart ovaal (1947) van Piet Ouborg in 1955 maakte W. Jos de Gruyter een begin aan de collectie hedendaagse Nederlandse kunst. Over de aankoop van de modernen schreef hij dat dit altijd een onzekere zaak was, maar dat een museum ‘een sociale verantwoording’ heeft en niet alleen moet conserveren, maar ook moet stimuleren. Ook schonk De Gruyter in 1956 het moderne beeld Plastiek (z.j.) van Toon Kelder, een tekening van Gerrit Benner en een schilderij van de Vlaamse kunstenaar Jacob Smit aan het Groninger Museum.

De Gruyter verzamelde zowel vooroorlogse expressionisten als eigentijdse, voor wie hij een persoonlijke voorliefde had. Het lyrische doek ''Mon Abri'' uit 1959 van Jaap Nanninga is hiervan een voorbeeld. Deze collectie breidde hij in de loop der jaren uit met eigentijdse schilderkunst van onder andere de Nederlanders en gematigde modernen Theo Bitter (Korenlandschap III, 1954), Henri Kley (Kust bij Oslo, 1954 en Boomgrens Lapland, middernachtzon, 1957), Jan van Heel (Stilleven, 1954 en Duiven in sneeuw, 1955) en de lyrische abstracten Jef Diederen (Feest van Joodse kinderen II, 1961), Gerrit Benner (zie afbeelding links: bomen, 1955 en Paard in weide, 1960), Job Hansen (Paardenboxen, 1958 en Wielrijdster aan de gracht, 1955) en Duncan Smith (Laisse moi le temps, 1956; Alors j’y tiens, c’est humain, 1956 en Les Sapins spirales, 1955).

Uit geldgebrek moest De Gruyter een stadium overslaan: de dramatische schilderijen waarmee Cobra direct na de oorlog furore maakte waren al onbetaalbaar toen hij aantrad. Slechts één Constant en één Appel vullen het hiaat. Ze werden later bemachtigd door de Groningse kunsthistoricus Bram Westers, die het museum van 1963 tot 1978 leidde, samen met Paul de Vries, de eerste conservator beeldende kunst.

De kleurrijke beesten van David Linares

2010-06-05T23:45:00.004+02:00

David Linares, Zonder Titel, 1989 Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

David Linares, 3x Zonder Titel, 1989 Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

We wisten niet beter. De westerse kunst hoort in een kunstmuseum en niet-westerse kunst in een volkenkundige of missie-musea. De tentoonstelling "Les magiciens de la terre" in Parijs bracht daar verandering in. Ook Frans Haks was overrompeld door deze tentoonstelling. Frans Haks: "Door het Centre Georges Pompidou in Parijs werd in 1989 de tentoonstelling ‘Magiciens de la terre’ georganiseerd. Daar was werk van een honderdtal kunstenaars te zien zowel uit het westen als uit de zogenaamde ontwikkelingslanden. Tegenstanders riepen dat zoiets niet in een kunstmuseum thuis hoorde en dat kunsthistorici zich niet op het terrein van culturele antropologen dienden te begeven. Van de kant van kunsthistorici kwam de kritiek dat het niet anders dan om een willekeurige keuze van kunstenaars kon gaan omdat westerlingen te weinig kennis en criteria ontwikkeld hebben om op een zinnige manier een keuze te kunnen maken uit die verre landen. Voor mij was die tentoonstelling een openbaring omdat ik me voor het eerst realiseerde dat het geen zin meer heeft een onderscheid te maken tussen kunst uit het Westen en uit de rest van de wereld. Het leek me niet langer gerechtvaardigd de vrije kunst uit het westen in kunstmusea te tonen en de kunst uit de rest van de wereld aan volkenkundige musea over te laten: er blijkt sprake te zijn van een soort ‘Zeitgeist’ die over de gehele wereld gelijkwaardige producten levert".

Die overtuiging heeft ingrijpende gevolgen gehad voor het beleid van het Groninger Museum. Een directe reactie was om een aantal stukken uit de tentoonstelling voor de collectie te verwerven, onder andere uit de Ivoorkust, Nigeria, Zaïre en... Mexico. De mexicaanse kunstenaar heet David Linares en maakt indrukwekkende en kleurige beesten die nu te zien zijn op de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum.

De humoristische ondertoon van Plumcake

2010-06-05T23:20:00.005+02:00

Plumcake, Verheven (Levitando) 1987, Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

De installaties – soms heel klein – van de Italiaanse kunstenaarstrio (Cella, Pallota, Ragni) Plumcake hebben een humoristische ondertoon. De voorstellingen variëren van een tropisch eiland tot een soort bouwplaat voor een decor van een rampenfilm. Het werk doet denken aan de speelgoed- en reclame-industrie die inspelen op de talloze nieuwe films en rages. Hoe verschillend de afzonderlijke producten van de kunstenaars ook zijn, de achterliggende visie is eensluidend. Juist door gebruik te maken van schilderkunst, sculptuur en ruimtelijke vormgeving door elkaar heen, en geen eenheid van stijl te tonen, geven zij hun gerichtheid op de eigen tijd aan. Zij trekken zich niet terug in een eigen mythische wereld zoals Chia, Cucchi en Clemente, maken ook geen gebruik van citaten uit de kunstgeschiedenis en gaan ook niet op in een andere tijd, zoals Mariani. De grote hoeveelheid massaproducten auto’s en apparaten, de honderden beelden die door de film en t.v. dagelijks over het publiek worden uitgestort, verbeelden zij in de kunst. De binnenstad van Milaan, vol winkels en kantoren, is hierbij duidelijk als achtergrond aanwezig. Ook hierin liggen de vergelijkingen voor de hand, vooral met Pop art-achtige tendensen die bij individuele kunstenaars en ontwerpgroepen destijds over de hele wereld aanwezig waren (bron: catalogus Nuovo Futurismo, Groninger Museum 1985).

Het werk "Verheven" is nu te zien op de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum. Het is één van een serie van tien harten. Deze voorbeelden illustreren hoe Plumcake de eigen traditie heeft voortgezet binnen de zelfgekozen beperking van de vorm van een hart.

Breyten Breytenbach in het Groninger Museum

2010-06-05T20:49:00.002+02:00

Breyten Breytenbach, Oude Koning (Breyten), 1966 Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Na Lucebert in 1958 trok Galerie Espace in Amsterdam nog een aantal andere dubbeltalenten aan zoals in 1964 de Zuid-Afrikaanse schilder en schrijver Breyten Breytenbach. In 1966 hield Breyten daar zijn tweede expositie van zijn schilderijen, getiteld "Le Singe Peint". Naar aanleiding hiervan gaf Espace een catalogus uit met als omslag een prachtige dubbele litho van menselijk gedaanten in een surrealistische stijl. Op 17 augustus 2008 heb ik daarover en over Breytenbach een uitgebreid artikel geschreven: Breyten's surrealistische gedachtenstroom. Tijdens deze expositie was ook een schilderij te zien, getiteld "Old King (Breyten) uit 1966. Toevallig en erg verassend is dat dit werk nu ook te zien is op de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994" in het Groninger Museum als één van de werken uit hun collectie.

Breytenbach zich vanaf het begin van zijn Parijse tijd het beste heeft thuis gevoeld bij de zogenaamde Nieuwe Figuratie, een richting die zich afzette tegen de dominantie van de abstract werkende École de Paris. Voor meer informatie over deze stromingen klik op: Kunstencyclopedie beeldende kunst na 1945. Binnen de figuratieve stroming oriënteerde Breytenbach zich op het uit de jaren twintig daterende surrealisme, dat ook lang na 1945 nog een inspiratiebron voor tal van schilders, dichters en schrijvers bleef. De surrealistische beeldtaal bood Breytenbach een mogelijkheid om uitdrukking te geven aan zijn gevangenschap in Zuid-Afrika. De werkelijkheid begon hij steeds meer als een benauwende droom te ervaren. Opvallend zijn telkens terugkerende symbolen: groteske kruisingen van dier en mens, kadavers, geamputeerde lichamen, bloeddorstige beesten. Galgtouwen dalen af uit de ruimte; mensen veranderen nu eens in vogels en dan weer in vissen; figuren zonder hoofden, ogen of armen staan er als zoutpilaren bij; een vagina is eerst een mond, daarna een oor en vervolgens een hoed, een wortel en een tong hebben de vorm van een penis. Anders dan je verwachten zou, stralen deze beelden geen kilte uit, maar suggereren ze kwetsbaarheid. Daarbij gaat het lang niet alleen om concretiseringen van de naamloze en onbestemde angst die van buiten komt, maar ook om de monsters die tevoorschijn komen uit de krochten van het eigen onderbewuste (bron: Trouw, 1 juli 2009).

Expressief werk van Duncan in het Groninger Museum

2010-06-05T16:18:00.003+02:00

Duncan Smith, Alors j’y tiens, c’est humain, 1956, collectie Groninger Museum (foto: Henk Woudsma)

Het schilderij "Alors j’y tiens, c’est humain" uit 1956 van de Engelsman Duncan Smith lijkt rechtstreeks voor te komen uit het Abstract Expressionisme. Met name van de Duitse expressionist Hans Hofmann. Het Abstract Expressonisme in Amerika bracht na de Tweede Wereldoorlog het expressionisme van Van Gogh, de abstractie van Kandinsky, de kleurvlakken van Matisse en vooral het onbewuste van Miró bijelkaar. De invloed uit Europa is dus groot. Hofmann bracht met zijn "Spring" uit 1940 als eerste kunstenaar in Amerika de ideeën van het Surrealisme in praktijk. De internationale expressionistische stroming van na 1945, manifesteerde zich ook in verschillende groepen of bewegingen in Europa. Dit wordt ook wel informele schilderkunst genoemd. Hierin openbaarde zich de vreugde van de herwonnen vrijheid. Emoties zonder remmingen uitgedrukt in de kunst. Het schilderij van Duncan is een typisch voorbeeld van de Informele Kunst. Duncan: "Voor mij heeft de kunst vooral een mystieke oorsprong, bijna legendarisch, en wordt zij geboren uit een geestelijke behoefte. Uiteindelijk is haar karakter magisch, wat zeggen wil dat wanneer de kunstenaar zijn eigen persoonlijkheid kan integreren door middel van zijn kunst, hij een contact tot stand brengt met de archaïsche erfenis en het collectieve onbewuste van de mensheid". Dit prachtige schilderij is momenteel te zien in het Groninger Museum tijdens de tentoonstelling "100 jaar verzamelen 1894-1994". Naast dit werk bezit het museum nog een werk uit 1956 van Duncan, getiteld "Laisse-moi le temps" en een werk uit 1955, getiteld "Les Sapins spirales".

Hans Hofmann, Spring, collectie MOMA (1940)

Oorspronkelijk Caravaggio's in Rome

2010-06-04T23:45:00.001+02:00

Bijna het volledige werk van de Italiaanse schilder Caravaggio is dit jaar tot en met juni te zien tijdens een tentoonstelling in de Scuderie del Quirinale, de oude paardenstallen van het presidentieel paleis, in Rome. Voor het eerst zal een dertigtal werken, alleen doeken die zeker aan de meester worden toegeschreven, samen te zien zijn. Op deze manier herdenkt Italië dat Michelangelo Merisi da Caravaggio vierhonderd jaar geleden op het strand van Porto Ercole aan malaria of een griepvirus bezweek. Caravaggio werd in 1571 geboren in het dorpje Caravaggio in het noorden van het huidige Italië. Hij leidde een veelbewogen leven. De schilder was een heethoofd en kwam verscheidene keren in aanvaring met de justitie in Rome. Uiteindelijk vluchtte hij uit de stad, nadat hij een man in een zwaardgevecht had gedood ter verdediging van een vrouw. Hij belandde in Napels en daarna op Malta.

Bekende schilderstukken die nog op de oorspronkelijke plaats hangen in Rome zijn te vinden in de volgende kerken: de Santa Maria del Popolo, de S. Agostino, de San Luigi dei Francesi (Contarelli Chapel) en de Santa Maria del Popolo (Cerasi Chapel). Dit is prachtig te zien op bovenstaande documentaire van Mariken Smit.

Website van het jaar: Siena Guida Virtuale

2010-06-03T21:17:00.005+02:00

Siena (foto: Henk Woudsma)

Durf ik het uit te spreken? Nu al uitverkoren tot website van het jaar? Ik denk het wel. Gaat u toevallig binnenkort naar Siena? Wat een manier om een stad te promoten en om je nu voor te bereiden. Geniet van een virtueel en interactief bezoek van het historische centrum van Siena: Siena Guida Virtuale. Via deze panoramische beelden en kaarten maakt u kennis met de monumenten, gebouwen en kunstwerken van deze prachtige stad met zijn rijke middeleeuwse textuur die vol is van prachtige gotische juwelen. Deze site maakt uitgebreid gebruik van multimedia-technologie. Apple Quick Time en Adobe Flash moet dus worden geïnstalleerd op uw computer om uw bezoek compleet te maken. Veel plezier!

Siena (foto: Henk Woudsma)

Stedelijk Museum Schiedam ontvangt ateliernalatenschap Constant in langdurig bruikleen

2008-11-22T15:49:00.004+01:00

Een van de indrukwekkendste kunstdocumentaires is de documentaire over Constant (1920-2005) van Maarten Schmidt & Thomas Doebele uit 2005. Een persoonlijke vertelling over Constant Nieuwenhuys tijdens de laatste maanden van zijn leven, bezig met de laatste details aan de horizon van zijn laatste schilderij (Uitzending Uur van de wolf 2005). De meeste opnames zijn gemaakt in zijn atelier in Amsterdam.

Het Stedelijk Museum Schiedam heeft een omvangrijk langdurig bruikleen ontvangen van 52 werken uit de nalatenschap van Constant. Het bruikleen omvat 17 schilderijen en 6 ruimtelijke constructies uit de jaren 1952 - 1958 en 25 schilderijen en 4 werken op papier vanaf 1971 tot en met 2005. Alle werken zijn afkomstig uit het Amsterdamse atelier waar Constant vanaf 1964 werkte en dat begin dit jaar met hulp van het Stedelijk Museum Schiedam is ontruimd.

Het langdurig bruikleen is voor het eerst te zien op de tentoonstelling Constant van 14 december 2008 tot en met 22 maart 2009.

De verbouwing in beeld: Het Stedelijk Museum in Amsterdam

2008-11-22T15:24:00.005+01:00

Voor degenen die dit nog niet hadden gezien!

Het ontwerp van Benthem Crouwel is zo krachtig dat de gewenste oriëntatie-verandering van het museumensemble richting Museumplein vanzelfsprekend tot stand komt. Het nieuwe entreegebied vormt met de aangrenzende publieke ruimten als kenniscentrum, winkel en restaurant een grote, open transparante ruimte tegen de achtergrond van het rode baksteen van het zichtbare en onaangetaste, oude gebouw.

Het is een beeld dat in de inleiding bij het Programma van Eisen beschreven staat: 'De lastigste opgave is om van het Weissman-gebouw en de nieuwbouw één geheel te maken, gegeven dat de architectuur van beide delen hemelsbreed van elkaar verschillen. Het einde van de negentiende eeuw naast het begin van de éénentwintigste eeuw. Beter nog dan ‘naast’ is het woord samen.(…) Mondriaan heeft het eens gehad over ‘het zien van de ware eenheid door tegendelige tweeheid’. Een mooie leidraad. Het Weissman-gebouw is de geschiedenis, de nieuwbouw is de toekomst en samen vormen zij de vloeiende continuïteit van het Stedelijk Museum. Eenheid in tweevoud.’

Het is Benthem Crouwel gelukt om het begrip ‘eenheid in tweevoud’ op superieure wijze gestalte te geven. Dat is een kwestie van architectuur. Bovendien is het Benthem Crouwel gelukt om het gezicht van het Stedelijk Museum om te wenden naar het Museumplein. Dat is een kwestie van stedenbouw. Op beide terreinen tonen Benthem Crouwel zich met dit ontwerp meesters in het métier. Realisatie van het plan van Benthem Crouwel is iets om je op te verheugen (bron: stedelijk.nl).

Schrift en gebaar: Harry Wolfkamp

2008-10-26T09:22:00.007+01:00

Zonder titel 2004

Algemeen wordt aanvaard dat elke vorm van beschaving verbonden is met het gebruik van bepaalde typen en systemen van tekens. Deze determineren de werking van de menselijke geest, doordat een ingeboren aanleg de mens ertoe brengt deze tekens te ontraadselen, te verklaren en te gebruiken. Taal en teken zijn nauw verwant; getuige de gebarentaal. Vroeger gebruikte men de begrippen ‘woord’ en ‘teken’ willekeurig door elkaar; beide hadden ten doel het overbrengen van een gedachte. Harry Wolfkamp legt in zijn werk nadrukkelijk aandacht op schrift en gebaar. Wolfkamp concentreert zich op de eigenlijke kenmerken van schilderkunst, die tot uitdrukking komen tussen de psychische en fysieke aspecten. Geestelijke vervoering vindt in het werk ontlading in de gepassioneerde omgang met verf, vorm, kleur en schrift. Driften en hartstochten worden hierdoor tijdens het creatieve proces opgeroepen en vindt een ontlading. Wolfkamp werkt verder naar een evenwichtige compositie toe. Het spanningsveld tussen kleur, materie en geest, dat in zijn werk wordt opgeroepen, vertegenwoordigt het meest wezenlijke kenmerk van schilderkunst en tegelijkertijd de eeuwig menselijke conflicten tussen lichaam en geest, zinnelijkheid en spiritualiteit (bron: ro-ta-to-ra 1998 Han Steenbruggen).

Onlangs heeft het Martini Ziekenhuis werk van Wolkamp aangekocht. Uitgebreide informatie over de ''teken in de lyrische abstracte schilderkunst'' kunt u nalezen op: Kunstencyclopedie kunst na 1945.

Rodchenko leeft voort in Amsterdam, Groningen en Tilburg

2008-10-12T18:35:00.028+02:00

Rodchenko, Monochromes, 1921

Sinds Rodchenko in 1921 in Moskou drie monochrome schilderijtjes tentoonstelde die werden beschouwd als "de ultieme autonome, absolute schilderkunst", heeft zich het idee post gevat dat er een eind is aan de ontwikkeling van de schilderkunst.

Toch overleefde de "schilderkunst om de schilderkunst". ''Concrete kunst'' is een term die in 1930 door Theo van Doesburg gebruikt om binnen een grote gebied van non-figuratieve kunst een onderscheid te maken tussen abstracte kunst en concrete kunst. Hij stelt in zijn manifest "Base de la peinture concrete dat het concrete kunstwerk volledig in de geest is uitgedacht voordat het uitgevoerd wordt, terwijl daarentegen de abstracte kunst gevoelsmatig of door abstrahering van de natuur ontstaat. De aanduiding concrete kunst beperkt zich hier tot het werk van de pioniers Max Bill, Van Doesburg en Georges Vantongerloo. De op wetmatigheden gebaseerde kunst, die rechtstreeks hieruit voortkomt en die vooral in Europa te vinden is, zou het beste systematische kunst genoemd kunnen worden.

Max Bill blijft het woord concrete kunst hanteren voor een groot deel van de kunst van begin jaren zestig. Voor de jongere kunstenaars was de concrete kunst al een verworvenheid; hun problematiek is meer specifiek en hun werk kan daarom beter gerekend worden tot kinetische kunst, nouvelle tendance, Zero etc.

In de loop van de jaren zestig en zeventig kon deze kunst onder benamingen als systemetic-, silent-, opaque painting, geplante, analytische malerei en als fundamentele schilderkunst als een soort kunsthistorische variant van de eigentijdse minimale en conceptuele stromingen gelegitimeerd worden.

Het was de wedergeboorte van de schilderkunst zelf, maar dan in figuratieve, (re-)citerende en "wilde" gedaante aan het eind van de jaren zeventig, die de "pure" schilderkunst definitief naar het dodenrijk leek te verbannen. Het tekent de positie van deze schilderkunst in de jaren tachtig, dat de schilders zich "radicaal" gingen noemen, zelf de pen ter hand namen om artikelen en zelfs manifesten te schrijven en eigen tentoonstellingen organiseerden. In de ''radical painting'' verwijst het overwegend monochrome schilderij naar de schilderkunst zelf en naar de kwaliteiten van textuur, ritme van de verfstreek, kleur en schaal. Anders dan in de fundamentele schilderkunst speelt in de radical painting echter vooral de werking en de beleving van de kleur een rol. De essentie van deze vorm van schilderkunst is de beleving van kleur. Deze opvatting van een "sprakeloze schilderkunst" komt tot uitdrukking in de benaming "dumb painting". Onder deze titel presenteerde het Utrechtse Centraal Museum in 1992 de "inhoudloze" schilderkunst. Het is een provocerende vingerwijzing naar de positie waarin de ''minimale'' of ''pure'' schilderkunst door de postmodernistische (en modernistische) kunstkritiek en kunsttheorie gemanoeuvreerd is.

Het begin van de jaren negentig wordt gekenmerkt door een opmerkelijke windstilte. In deze periode van - tijdelijke - windstilte treedt één fenomeen duidelijk op de voorgrond: een kunstkritische re-evaluatie van de abstracte schilderkunst. Kan er nog geschilderd worden in de inmiddels eerbiedwaardige traditie van de moderne twintigste-eeuwse schilderkunst? Ondanks de doodverklaring door de theorie blijft het onderzoek naar abstractie als tekensysteem - in een ''pure'' of minder pure vorm - ook in de loop van de jaren negentig belangrijk.

Ook vanaf 2000 lijkt de aandacht voor verf weer aan terrein te winnen. De belangstelling voor verf manifesteert zich bij kunstenaars op verschillende manieren, maar komt in z’n meest extreme vorm tot uitdrukking in duidelijk herkenbare en te volgen schildergebaren, waarbij intuïtie en improvisatie een belangrijke rol spelen.

Intuïtie en improvisatie stond centraal in de tentoonstelling ''Gebaren van verf'' in 2007 georganiseerd door Han Steenbruggen, voormalig conservator van het Groninger Museum. Vooral in de kleurnetwerken van Eric de Nie speelt de werking en beleving van kleur(sensatie) een grote rol. De zogenaamde Laufbilder van Eric de Nie komen planmatig tot stand. De keuzemomenten in het ontstaansproces zijn helder afleesbaar en de beheersing van het toeval luistert nauwkeurig.

Vincent Hamel heeft veel aandacht voor het gebruikte materiaal. Het formaat van het doek, de textuur en samenstelling van de verf; alles wordt door hem met een grote intensiteit en nauwkeurigheid onderzocht en tot stand gebracht. Ook aan de totstandkoming van de precieze kleur die meestal in vele lagen wordt opgebracht, is Hamel’s vakmanschap af te lezen. Zijn schilderijen zien er dan ook uit alsof er weinig aan het toeval wordt overgelaten, wat ook het geval blijkt te zijn. De sfeer in zijn monochrome doeken is er vooral een van contemplatie; met minimale middelen trekken deze werken de aandacht van de toeschouwer. Han Steenbruggen, directeur Museum Belvedère, verwoordde het eerder zo: ''Vincent Hamel laat zijn werken schitteren als in zichzelf besloten werelden van rust, eenheid en eeuwigheid''. Galerie Roger Katwijk brengt van 11 oktober t/m 8 november 2008 een opmerkelijke combinatie met schilderijen van Vincent Hamel en bronzen beelden van Bart Kelholt.

Kleur is al ruim twintig jaar het belangrijkste thema in het werk van Nan Groot Antink. Het gaat haar niet om de emotionele of esthetische aspecten, maar om de kleur zelf. Kleuren zijn bij haar verbonden met materie en krijgen in haar werk een bijna tastbare verschijningsvorm. Zij was te zien op de tentoonstelling ''dumb painting'' in 1992. Van 1 november t/m 11 januari 2009 is zij weer te zien in De Pont te Tilburg met een grote overzichtstentoonstelling.

Vincent Hamel, Eric de Nie en Nan Groot Antink waren resp. in 2007 en 2008 ook al te zien in Kunstruimte 09 in Groningen. Onlangs heeft het Martini Ziekenhuis in Groningen werk van Eric de Nie en Vincent Hamel aangekocht.

Bron: Catalogus Dumb Paining Utrecht (1992) en Kunst van nu (1971).

Radicale schilderkunst. Fundamentele abstractie. Formele schilderkunst. Geometrische Abstractie. Etc. Het zijn namen die allemaal min of meer in dezelfde richting wijzen. In alle gevallen gaat het om (schilder)kunst die de elementaire beginselen van het beeldvormingsproces bevragen én ze verwijzen naar een brede actuele kunstbeweging die meer dan ooit springlevend is.

Het verstilde en ingetogen werk van Ine Vermee in het Rijksmuseum Twenthe

2008-10-11T17:28:00.007+02:00

Zonder titel, 2000, lak op linnen, collectie Rijksmuseum Twenthe

Het werk van Ine Vermee (Tilburg 1954) is ingetogen en verstild. Het zijn reeksen van kleurvlakken in diverse technieken uitgevoerd en sober gepresenteerd. Vermee voegt zich hiermee in een lange traditie van abstract geometrische kunst, minimalisme en systematisch kleuronderzoek. Voor haar begon dit ooit vanuit een grote bewondering voor het werk van Jan Schoonhoven. Zijn witte reliëfs ontstonden vanuit een helder concept en een eenvoud van beeldende middelen, maar waren tegelijk gevarieerd en vol nuance. In de beperking bleek de rijkdom te liggen. Ine Vermee is in deze ingeslagen richting doorgegaan. Weliswaar een smal pad zonder veel zijpaden, maar wel een consequent doorgevoerd onderzoek naar monochromie en materiaal. Minder dan Schoonhoven is zij geïnteresseerd in het persoonlijk handschrift, maar meer in het procédé van vervaardiging. Zo heeft zij onder meer werken gemaakt met lak, email, textiel en inkjet. Uiteenlopende technieken die verschillende resultaten opleveren wat betreft oppervlak, textuur, licht- en kleurwerking. Voortdurend gaat het hierbij om de vraag hoe de kleuren en kleurnuances zich tot elkaar verhouden, zich in reeksen en gradaties tonen en hoe met verschillende materialen en technieken uiteenlopende resultaten bereikt kunnen worden. Vanuit deze onderzoekingen is Ine Vermee gefascineerd geraakt door kleurwaaiers en staalkaarten. Voor een serie ‘witten’, uitgevoerd in email, heeft ze een staalkaart van de bekende Amerikaanse architect Richard Meier als uitgangspunt genomen (Richard Meier Thirty Colors 2004). En zoals er op IJsland meerdere woorden voor sneeuw schijnen te zijn, zo maakt deze reeks duidelijk dat er niet één soort wit is. Ine Vermee zoekt de subtiliteit en de concentratie in plaats van het grote gebaar en de expressie van emotie. Ze streeft naar helderheid, eenvoud en perfectie. Het vocabulaire waarin zij zich uitdrukt bestaat uit kleuren en vormen die in hun combinaties en samenhang tot verrassende en genuanceerde uitspraken kunnen leiden (uit: De Pont Tilburg).

Zonder titel (studie in zwarten), 2004

De tentoonstelling van Ine Vermee in het Rijksmuseum Twenthe duurt nog tot en met 9 november 2008.

CoBrA 60 Knoeiers, kladders, verlakkers op Cultura

2008-10-11T12:32:00.004+02:00

Op 18 oktober opent in het CoBrA Museum in Amstelveen de tentoonstelling ‘CoBrA 60 Knoeiers, kladders, verlakkers’. Het museum brengt een eerbetoon met ruim 70 topstukken uit de jaren veertig en vijftig van de 60 jaar geleden opgerichte kunstbeweging CoBrA. Schilderijen, werken op papier, beelden, gedichten, foto’s, documentaires en documenten geven een tijdsbeeld van de samenbundeling van creatieve krachten die deze beweging zo uniek maakte.

Cultura zendt op donderdagavond vanaf 20.30 uur en op zaterdag vanaf 12.00 uur een reeks prachtige documentaires uit over de geschiedenis van de CoBrA-beweging en over diverse kunstenaars die tot deze stroming hebben behoord. Zien is geloven!

Carl-Henning Pedersen Rod Stjernesol og skib (Rode sterrenhemel met schip) 1951 collectie Cobra Museum

Kunstruimte 09 Groningen

2008-10-03T14:33:00.011+02:00

Kunstruimte 09: Clear Surface

Bijzondere aandacht wil ik vragen voor Kunstruimte 09 in Groningen. Kunstruimte 09 is een kunstenaarsinitiatief in de vorm van een stichting. Sinds september 2004 beheert zij een podium voor fundamentele en conceptuele kunst, waarbij in presentaties de dialectiek materie- idee aan de orde komt. De begrippen ‘continuïteit’ en ‘vernieuwing’ staan centraal in de programmering van het podium. De stichting initieert zelf presentaties en projecten, waarin werk van kunstenaars in een samenhangend geheel en met nadruk op dialoog tussen het werk van kunstenaars met verschillende opvattingen centraal staat. K09 geeft bovendien ruimte aan gastcuratoren, die middels een presentatie van door hen uitgenodigde kunstenaars, een persoonlijke visie geven op de uitgangspunten van K09. K09 fungeert daarnaast als forum, middels o.a. lezingen op openingen, informatiebladen, publicaties en een weblog, waarop diverse artikelen zijn geplaatst. K09 gaf , onder de titel ‘Colour Matters’ reeds 2 boeken uit over door haar getoonde kunstenaars. (april 2005 en september 2007) De forumfunctie van K09 zal in de toekomst verder worden uitgebreid. Daarin zal plaats zijn voor cultuurfilosofische en meer algemeen filosofische beschouwingen.

"Het programma van Kunstruimte 09 is artistiek-inhoudelijk van hoge kwaliteit en toont interessante kunstenaars en belangrijke ontwikkelingen in de schilderkunst, die elders in Noord-Nederland nauwelijks te zien zijn" (bron: Kunstraad Advies Cultuurnota 2009-2012).

Hopelijk raakt cultuurstad Groningen z'n laatste abstracte podium niet kwijt door afschaffing van de subsidie. Hierbij bied ik mijn steunbetuiging aan.

Kunstruimte 09 moet blijven!

De huidige tentoonstelling "Clear Surface" met Werner Haypeter, Rosa M Hessling, Sinisa Kandic, Ton Mars en Katsuhito Nishikawa is nog t/m 11 oktober 2008 te zien.

Ian Wilson in het Van Abbemuseum.

2008-10-03T09:55:00.009+02:00

Ian Wilson, Untitled, 1966, plaster and wood, Van Abbemuseum

"Plug In" is de verzamelnaam voor de steeds wisselende presentatievormen van de collectie van het Van Abbemuseum. Vanaf zaterdag 4 oktober 2008 zal de tentoonstelling "Plug In #47"over Ian Wilson te zien zijn. Een onderzoek naar de discussies van de kunstenaar Ian Wilson resulteert in een boek (uitgegeven door Inge Ketelers en in samenwerking met Galerie Jan Mot Brussel), een presentatie en een nieuwe discussie. Ook is onlangs een vroeg werk, een cirkel uit 1966, van Wilson door het Van Abbemuseum aangekocht (zie afb. boven).

Circle on the Floor, 1968, white chalk circle on floor, Van Abbemuseum

De Zuid Afrikaanse conceptuele kunstenaar Ian Wilson (statements) maakte in 1968 zijn laatste conventionele werken in de vorm van met krijt getekende cirkels. Sindsdien bestaat zijn werk alleen nog uit gesproken of geschreven woorden. Over deze breuk zei Wilson later: 'Ik vond toen dat ik die cirkel even goed kon denken of hem kon zeggen, dat ik hem niet hoefde te tekenen om het idee waar ik mee bezig was over te brengen'. Sindsdien maakt Wilson werken waarin hij geen enkel spoor van materialiteit toelaat en waarin de wisselwerking tussen kunstenaar en toeschouwer voorop staat. De traditionele beeldende middelen zijn hiertoe vervangen door de taal die hij voornamelijk in gesproken vorm hanteert. Aan de hand van Plato ontleende vraag 'kunnen wij het onbekende kennen', voert de kunstenaar gesprekken en discussies die vanaf dat moment zijn eigenlijke werk vormen. De inhoud van deze discussies wordt bepaald door zijn zoektocht naar de (on)mogelijkheden van verbale communicatie als kunstvorm, de kwaliteit ervan door de inbreng van zijn gesprekspartners. Omdat Wilson de registratie van deze gesprekken verbiedt, verdwijnt het werk formeel gezien na afloop. Wat overblijft is het door de kunstenaar uitgegeven certificaat dat in concrete zin uit niet meer dan een los velletje papier bestaat met daarop de getypte woorden 'There was a discussion at the Van Abbemuseum', een datum en de handtekening van de kunstenaar (uit: Van Abbemuseum, Het Collectieboek, Eindhoven 2002).

De vraag 'kunnen wij het onbekende kennen' ligt ook ten grondslag aan de boeken waarin Wilson de beperkingen van de visuele abstractie overschrijdt en terechtkomt in de vormeloze abstractie van de taal. Het vacuüm dat hij nastreeft, bereikt hij door het schrijven van eindeloze variaties op basis van de woorden 'Known' en 'Unknown', zoals in "Section 30" (zie afb. links), Stedelijk van Abbemuseum Eindhoven, 1982. 21,5 x 14 cm., 56 p. oplage: 500 (referentie: Stephen Bury, Artists Books, The Book As a Work of Art 1963-1995, Scolar Press 1995).

Van Abbemuseum Eindhoven reist door het hart van de Verenigde Staten van Amerika.

2008-10-02T19:23:00.011+02:00

Ik heb iets met Van Abbemuseum. Misschien komt het door het prachtige gebouw. Of heeft het met de unieke collectie te maken? Een heerlijk museum om rond te lopen. Een museum waar je je thuis voelt. Sinds kort heeft Van Abbemuseum een nieuwe website. Ook zeer de moeite waard. Heel toegankelijk. Je kunt er heerlijk doorheen lopen. Er is van alles te zien en te lezen http://vanabbemuseum.nl/. Gisteren kocht ik de VPRO gids. Dit keer met een magazine als bijlage van... Van Abbemuseum. In samenwerking met Muziekcentrum Frits Philips organiseren zij de tentoonstelling "Heartland". Dit magazine ziet er ook heel verzorgt uit: Heartland Magazine pdf. Drie maanden lang biedt de stad Eindhoven onderdak aan kunst en muziek uit het hart van de Verenigde Staten. De komende tijd zal ik vaker berichten over deze tentoonstelling. Bekijk alvast het magazine. Daarin laten kunstenaars, denkers, musici en Nederlandse deskundigen op het gebied van de Amerikaanse cultuur u kennismaken met het programma.

Opening Kompas IV. Westkust U.S.A., 1969.

Als museum verzamelt het Van Abbemuseum al heel lang kunst uit de Verenigde Staten, vanaf de jaren zestig. In Nederland waren Donald Judd, Dan Flavin en Robert Morris voor het eerst in Nederland te zien tijdens de tentoonstelling "Kompas III" georganiseerd in 1967 door de toenmalige directeur Jean Leering. Het was ook het eerste museum in Nederland dat werken van kunstenaars als Bruce Nauman ("Kompas IV in 1969") en Andy Warhol tentoonstelde, waarmee het de belangstelling voor dit soort werk sterk heeft gestimuleerd. Het Van Abbemuseum was verder het eerste museum in Europa dat een doek van de Morris Louis verwierf. In de jaren negentig verlegde het museum zijn aandacht naar de Westkust, naar het werk van Mike Kelley, Jason Rhoades en Paul MacCarthy. Als u naar het bezoek aan Heartland ook de rest van het museum verkent, komt u vanzelf ook langs de "Living Archive" tentoonstelling waar u meer over de geschiedenis te weten kunt komen.

Op de weblog heartland.vanabbe.nl doen de conservatoren en andere betrokkenen verslag van hun onderzoeksreizen, atelierbezoeken en ontmoetingen met projectpartners en culturele activisten. De interviews, foto’s en beschouwingen geven inzicht in de manier waarop zij en andere gastschrijvers en kunstenaars in het Heartland hun onderzoek aanpakken en tot keuzes komen. Dit blog wordt voortgezet na de onderzoeksreizen. In de toekomst wordt het een middel om de discussie en uitwisseling rondom het project Heartland voort te zetten, als onderdeel van de verdere ontwikkeling van de tentoonstelling en het project in 2009.

Opening tentoonstelling "Heartland" op zaterdag 4 oktober t/m 25 januari 2009.

Voor meer informatie over de bovengenoemde kunstenaars kijk op de Kunstencyclopedie kunst na 1945.

Een directe, vlugge, spontane, waarachtige en authentieke zelfexpressie: Kunstenaarsgroep NU.

2008-09-27T19:29:00.017+02:00

Karel Arkema, zonder titel, 1959

Men was eind jaren vijftig van mening dat Groningen op het gebied van de beeldende kunst toe was aan een nieuwe impuls. Men vroeg zich af of diverse "loslopende" kunstenaars konden worden overgehaald in groepsverband hiertoe een bijdrage te leveren. Wel was men zich ervan bewust dat het genootschap niet een bepaalde stroming vertegenwoordigde, zoals destijds bijvoorbeeld Der Blaue Reiter, Die Brücke of De Ploeg. Meer informatie over het onstaan van Kunstenaarsgroep NU in het artikel "Toen was er nu" in het tijdschrift over Noord-Nederland Noorderbreedte uit 1998/5.

Toenmalige directeur van het Groninger Museum Jos de Gruyter (kunstencyclopedie kunst na 1945) organiseerde de eerste tentoonstelling. Bij de opening van deze expositie (‘Nu: nieuwe Groningse kunstenaarsgroep’) in 1960 meldde hij op zijn eigen poëtische wijze: "In de benaming van Nu ligt voorzover ik weet het enige program. Maar onder de sterren die we aan de hemel zien, zijn er die duizend of meer jaar opgehouden hebben te bestaan. En door rotsschilderingen worden we ook nu nog gegrepen. Nu is waar het komende en het voorbije in elkaar overvloeie". De Gruyter schrijft in de inleiding van een bijbehorende brochure dat de groep "geen polemisch program heeft en geen bepaalde kunstrichting of stijl tot uitdrukking brengt. Wel treedt, overeenkomstig de heersende tendentie van onze tijd, in de totaliteit van hun werk het half-abstracte, bijwijlen geheel-abstracte, op de voorgrond".

Jo van Dijk, zonder titel, z.d.

De volgende kunstenaars waren van de kunstenaarsgroep NU lid: Henny Arkema, Karel Arkema, Jasper Bos, Jan Bosboom, Wim Bouwsma, Jo van Dijk, Jan Jordens, Abe Kuipers, Jan Loman, Klaas Sans, Piet Snel, Martin Tissing, Henri de Wolf, Edu Waskowsky en Jan van der Zee.

De Groningse beeldende kunstenaar Martin Tissing (1936) heeft De Gruyter nog persoonlijk gekend en de vruchten van diens vooruitstrevende beleid kunnen plukken. Hoe Groningen door het bewind van De Gruyter de moderne en eigentijdse kunst leerde kennen verwoordde hij als volgt: "Moderne kunst, dat vond je begin jaren vijftig in het Van Abbemuseum en het Stedelijk, maar niet in Groningen. Alles wat moderne kunst aanging, werd op de Groningse kunstacademie Minerva buiten de deur gehouden. Ploegkunstenaar Jan van der Zee had daar op school gezeten, maar alles wat hij buiten de academie schilderde, werd beschouwd als pornografie. Het officiële Groningse kunstleven bestond uit kunstnijverheid. Van De Ploeg had toen niemand gehoord. Cobra was toen beroemd, maar niet in Groningen. Ik was van al mijn klasgenoten de enige die een eigen atelier had. De meeste studenten werden later leraar, Fietje Werkman was huisvrouw. Maar toen was Jos de Gruyter directeur van het Groninger Museum geworden, en met zijn steun formeerden tien jonge Groningse kunstenaars zich als ‘Groep 57’, onder wie Arie Zuidersma, Annie Vriezen, Henri de Wolf en ik. En ook met zijn hulp werd op 3 maart 1959 ‘Groep NU’ opgericht, met kunstenaars die tot dan toe nergens lid van waren. De Gruyter veegde ze bij elkaar. Samengaan is goed voor iedereen, vond hij, zowel oudere als jongere kunstenaars, die kunnen van elkaar leren. Dat was zijn overtuiging".

Stichting Beeldlijn maakt documentaire films over het culturele, sociale en politieke leven in het Noorden. Met deze films wordt een beeld geschetst van de dynamiek van de Noord-Nederlandse samenleving. Er zijn films gemaakt over beeldende kunstenaars als Jo van Dijk, Jan Loman, Jan van der Zee, Henri de Wolf, Martin Tissing en recent over Abe Kuipers.

Onlangs heeft het Martini Ziekenhuis Groningen recent werk aangekocht van Martin Tissing.

Jan van der Zee, Koeien, 1959

Een bijzonder werk van Jan Dibbets

2008-09-23T19:32:00.009+02:00

Het Kröller-Müller Museum heeft in 2007 één van zijn recente en mooiste aanwinsten van de laatste jaren aangekocht. Het gaat om een werk van Jan Dibbets "13 takkenbossen met neontak" uit 1967. Het werk bestaat uit 13 bundels dode boomtakken waarin één kunsttak van blauw neon. Vanaf 1967 hield Dibbets, onder invloed van Barry Flanagan, Anthony Caro en Richard Long, zich bezig met werk dat tot de gebieden van arte povera, land art en conceptual art gerekend kon worden. Zijn werk had meestal de bedoeling de kijker te vervreemden van de hem vertrouwde werkelijkheid. In de jaren 1967/1968 maakte hij losse composities op de vloer, met gebruik van zand, gras, zaagsel, takkenbossen en water. Deze objecten waren experimenteel. Ze gaven een richting aan, maar geen precieze vorm. Ze werden ingegeven door coherente tendenzen in zijn denken en intuïtie. Voor meer informatie over Dibbets kijk op: Kunstencyclopedie kunst na 1945.

Het kunstwerk werd in 1968 voor het eerst getoond bij de roemruchte Galerie Konrad Fischer in Düsseldorf (zie afbeelding hieronder). Het werk verdient een bijzondere plaats in ons cultuurgoed. Ik wilde er even bij stil staan.

Installatie Jan Dibbets Galerie Konrad Fischer 1968

Duitse romantiek in Museum de Hermitage

2008-09-21T16:35:00.005+02:00

Caspar David Friedrich, Sunset (Brothers), 1830-1835

Museum de Hermitage in Amsterdam biedt vanaf zaterdag jl. onderdak aan een van de bekendste romantische schilders. Het museum toont tot en met 18 januari 2009 negen schilderijen en zes tekeningen van de Duitser Caspar David Friedrich (wikipedia 1774-1840). Het is de eerste keer dat de werken buiten Duitsland en Rusland te zien zijn. De schilderijen zijn uitgeleend door het Hermitage Museum in St. Petersburg, het moedermuseum van de vestiging in Amsterdam. De meeste werken zijn aangekocht door de Russische tsaar Nicolaas I, voordat ze in de collectie van de Hermitage belandden. Het is de laatste expositie in het satellietmuseum in Amsterdam voordat volgend voorjaar een tien keer zo grote Hermitage opengaat in een verbouwde verpleeginrichting aan de Amstel. De expositie is aangevuld met schilderijen en tekeningen van voorgangers, tijdgenoten en navolgers. "Hiermee willen we laten zien welke ingrijpende revolutie Friedrich teweegbracht in de Duitse landschapschilderkunst", aldus gastconservator Henk van Os. Bijzonder zijn de nog niet getoonde en gepubliceerde aquarellen van Carl Fohr, die werden ontdekt tijdens de voorbereiding van deze tentoonstelling (bron Dagblad van het Noorden).

De leegte is vaak een wezenlijk element in de zorgvuldig gecomponeerde beelden van Friedrich. Het individu is meestal geplaatst tegenover de onmetelijkheid van het heelal. In haast al zijn schilderijen lijkt de mens verwikkelt in een eenzijdige dialoog met het heelal. De pantheïstisch ingestelde Friedrich verbeeldt echter geen antwoord van God in de natuur. Zijn natuur wekt gewoonlijk zelfs een bijzonder lege godverlaten indruk. Zijn onpersoonlijke penseelvoering en de liefde voor het detail is eveneens een kenmerk van de Duitse romantiek. Deze schilderstijl werd gevoed door het neoclassicisme en het feit dat zij de Duitse kunstenaars van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw als hun voornaamste nationale erfdeel beschouwden.

Sjoerd Buisman in Stadspark Groningen

2008-09-19T15:04:00.009+02:00

Omstreeks 1969 bewees beeldhouwer Sjoerd Buisman (wapedia) dat het mogelijk is kunstwerken te maken van levende planten en bomen. Hij was de eerste Nederlandse kunstenaar die experimenteerde met de natuur als alternatief voor steen en brons. Buisman strooide vogelzaad op een vochtige molton deken, wachtte tot de kiemen wortelden in de stof, hing de deken op, en zie: er ontstond een levend ‘schilderij'. Buisman hield de deken vochtig, waardoor de plantjes bleven groeien, naar het licht en tegen de zwaartekracht in, omhoog dus. Bekend is zijn project met de kamerlinde, die hij drie dagen ondersteboven heeft gehangen. De bladeren draaien zich om en gaan tegen de zwaartekracht in weer omhoog groeien Soms grijpt hij drastischer in en beïnvloedt hij het groeiproces kunstmatig. Zo heeft hij cactussen op elkaar geent, een pompoen in een fles laten groeien en een knoop in een jonge wilg gelegd waarbij hij jarenlang volgt wat er gebeurt (zie ook vor meer voorbeelden op moorsmagazine.com).

De tentoonstelling "Op Losse Schroeven" (1969) in het Stedelijk Museum in Amsterdam, die hij in deze tijd zag, maakte veel indruk op de jonge kunstenaar en gaf hem een gevoel van erkenning. Deze invloedrijke tentoonstelling was dé introductie van Land Art en Arte Povera in Nederland en de kunstwerken waren bijna uitsluitend gemaakt van onconventionele materialen. Er was werk te zien van kunstenaars als Mario Merz, Giovanni Anselmo en Richard Long, die net als Buisman de natuur als thema en materiaal gebruikten. Voor meer informatie hierover kijk op: Kunstencyclopedie Beeldende Kunst na 1945.

Uit zijn belangstelling voor groeiprocessen ontstond de fascinatie voor de phyllotaxis: de spiralende bladstand bij planten en bomen. Aan de vorm van de spiraal ligt een streng principe ten grondslag, die een richting aangeeft waarvan niet afgeweken kan worden. Zo voldoet ook de ‘Phyllotaxis’ (1996) in het Stadspark – één van een reeks van phyllotaxisbeelden die Buisman heeft gemaakt - aan een natuurlijke wetmatigheid (zie afbeelding hiernaast). Het verschil in lengtes van de onderdelen en de draaiingen ten opzichte van elkaar zijn volgens een bepaald principe berekend, met als uitgangspunt dat er een natuurlijk evenwicht uit moet spreken. De delen zijn steeds 120 graden ten opzichte van elkaar gedraaid, waardoor het bovenste (eerste deel) correspondeert met het vierde deel, het tweede deel met het vijfde deel enz.. De onderdelen nemen naar boven in lengte toe en in omvang af. Zijn fascinatie voor deze variant had vooral te maken met de symboolwaarde van de spiraal, die volgens Buisman staat voor het continue proces van leven en dood en van groei en ontbinding. Hij gebruikt het motief in zijn beelden van hout, brons, beton en gietijzer.

Buisman laat met zijn sokkelbeeld zien dat elke nieuwe scheut weg van het centrum en naar boven wil, naar de top. En dat de natuur zelf - volgens het phyllotaxisprincipe - haar ultieme balans zoekt (bron: stroom.nl en kunstopstraat).

Joseph Semah in de Folkingestraat Groningen

2008-09-19T09:35:00.007+02:00

Een kunstwerk "Galga Hamazalot" (1997) van Joseph Semah (1948) neemt een vrij onopvallende plaats in het straatbeeld van Groningen in. Na verloop van tijd zal het patina van de bronzen manen in de Folkingestraat in Groningen door de voetgangers en fietsers geleidelijk gaan slijten. Hierdoor wordt de glans van het materiaal langzaam onthuld.

Het oeuvre van deze Israëlisch/Nederlandse kunstenaar neemt een bijzondere plaats in binnen de kunstwereld. Zijn kunstwerken en geschriften vormen de neerslag van een interdisciplinair onderzoek op uiteenlopende gebieden als filosofie, (cultuur)geschiedenis, theologie, literatuur, biologie, etymologie en kunstgeschiedenis. In die zin is Joseph Semah te beschouwen als een hedendaagse universele kunstenaar, die in een tijd van verregaande specialisatie een poging doet om een eenheid van kennis te behouden (bron: Rijksmuseum Twenthe Bulletin zomer 2006).

Semah's sculpturen zijn hedendaagse interpretaties van "Thora en Talmoed", de joodse religieuze geschriften. Ze zijn een beeldend commentaar in de marge van de Tekst, en stellen zo existentiële vragen aan de orde. Het elfdelig kunstwerk over de gehele lengte van de Folikingestraat met elf bronzen schijngestalten van de maan, als herinnering aan de Joodse bewoners, die hier voor de Tweede Wereldoorlog woonden. Het woord maan betekent in het Hebreeuws oog en is bovendien verbonden aan het getal elf omdat in het Hebreeuws getallen aan woorden zijn gekoppeld. Voor Semah vormt de maancyclus een metafoor voor de levenscyclus en de cycli waaruit geschiedenis en toekomst zijn opgebouwd.

Over de opdrachtomschrijving: kunstopstraat. Het werk van Semah is in vele musea vertegenwoordigd Nouvelles Images.

Kunst op straat... Groningen

2008-09-17T12:47:00.010+02:00

Wessel Couzijn, zonder titel, 1957

Graag wil ik u attenderen op kunstopstraat.nl. Deze site is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in de beeldende kunst in de publieke ruimte in de stad Groningen. Hij is gebaseerd op een database die alle ongeveer 400 kunstwerken van Groningen bevat. Hieronder zijn een aantal kunstenaars vermeld die bijna allemaal behandeld zijn in mijn kunstencyclopedie beeldende kunst na 1945. Deze kunstenaars hebben veel bijgedragen aan de ontwikkeling van de moderne kunst na de Tweede Wereldoorlog. Maar er zijn nog veel meer prachtige sculpturen in Groningen te bewonderen. Tot binnenkort!

Soms wil je wel eens vergeten dat vele kunstenaars heel dicht bij huis te bekijken zijn.

Erwin Olaf en Rem Koolhaas, openbaar toilet, 1996

Armando (Der Baum, vrijstaand sculptuur, brons, 1995)
Siep van den Berg (Zonder titel, vrijstaand sculptuur, staal, 1972)
Bonies (Bob Nieuwenhuis) (Zonder titel, kunst aan bouwwerk, verf, 1980)
Wessel Couzijn (Zonder titel, kunst aan bouwwerk, kalkstenen reliëf, 1957)
Wim Delvoye (Zonder titel, kunst aan bouwwerk, computerprints op stickervellen, 1994)
Sigurdur Gudmundsson (Het rode geheim, vrijstaand sculptuur, natuursteen/graniet, 1998)
Rebecca Horn (Ballet met kijkers, kunst in bouwwerk, diverse materialen, 1996)
Hans Ittman (Zonder titel (fontein), vrijstaand sculptuur, brons, 1971)
Per Kirkeby (Zonder titel, baksteensculptuur, 1990)
John Körmeling (Starttoren, Kunst en architectuur, golfplaat, staal, beton, Harkstede 1992)
Atelier van Lieshout (AvL-starwagon, toegep. kunst, diverse materialen, Stadskanaal 2002)
Daniel Libeskind (stadsmarkering S3, vrijstaand sculptuur, staal en verf, 1990)
Pjotr Müller (Zonder titel, kunst in bouwwerk, hout, 1991)
Erwin Olaf en Rem Kollhaas ( Zonder titel (openbaar toilet), glas, staal, fotomontage, 1996)
Tom Puckey (Stadsmarkering S4, vrijstaand sculptuur, baksteen en brons, 1991)
Tom Puckey (De Splash, vrijstaand sculptuur, brons 1998)
Willem Reijers (Het verkeer, vrijstaand sculptuur, brons 1959)
Ulrich Rückriem (Zonder titel, vrijstaand sculptuur, kalkzandsteen (dolomiet), 1979)
Peter Struycken (Zonder titel, lichtwerk, kunst in bouwwerk, neonlicht, 2005)
Shinkichi Tajiri (Zonder titel, vrijstaand sculptuur, polyester, 1967)
Henk Visch (Secret lives in a public body, vrijstaand sculptuur, kunst in bouww., brons, 2001)
Henk Visch (Zonder titel, vrijstaand sculptuur (22), brons, 1997)
Carel Visser (De poort, vrijstaand sculptuur, cortenstaal, 1969)
Carel Visser (Vier wiggen, vrijstaand sculptuur, cortenstaal, 1980)
Auke de Vries (Zonder titel (twee delen), vrijstaand sculptuur, gecoat staal, 1992)
Jan van der Zee (trapdecoratie, kunst aan bouwwerk, beton, 1975)

Henk Visch, Secret lives in a public body, 2001

Vele meer foto's kunt u bekijken op kunst en publieke ruimte en Wikipedia en Wikimedia.

Lichtkunst

2008-09-14T21:00:00.002+02:00

Peter Struycken, lichtinstallatie 1993, NAI, Rotterdam

De uitvinding van het elektrische licht was letterlijk een revolutie voor ons zicht op de wereld. Kunstmatig licht heeft onze waarneming van realiteit veranderd. Er was opeens geen ondoordringbare nacht meer, de dag werd eindeloos – een nieuw tijdperk brak aan. Kunstenaars die met licht werken reflecteren deze verandering. AVRO KunstUur kwam afgelopen voorjaar met internationale highlights in de serie LichtKunst over de toonaangevende lichtkunstenaars van nu. De kunstwerken van Angela Bulloch player.omroep.nl, John Armleder player.omroep.nl en Keith Sonnier player.omroep.nl zijn van een ongekende intensiteit: lichtinstallaties voor binnenruimten en in het bijzonder openbare ruimten. Hun werken spelen met de kijkgewoontes en de waarneming en lokken onmiddellijk een reactie uit bij de kijker avro.nl.

Lichtkunst is een verzamelnaam voor alle kunstuitingen, waarin licht bewust als beeldend middel wordt gehanteerd. Men kan diverse soorten licht onderscheiden: natuurlijk licht, zoals zon en vuur (ter vervanging van daglicht bijv. kaarslicht, gaslicht enz.) en elektrisch licht. Het licht heeft in de eerste plaats een utilitaire functie; wanneer het als beeldend middel wordt gebruikt gebeurt dit in enkele gevallen met zonlicht en vuur maar meestal met elektrisch licht, dat door zijn eigenschappen hiertoe veel geschikter is.

Uitgebreide informatie over lichtkunst kunt u bekijken op: Masterthesis_Madelon_Brouwer.pdf. Het is een afstudeerscriptie (Rotterdam, juli 2007) van Madelon Brouwer met als titel "In de ban van licht. Een onderzoek naar lichtkunst en lichtarchitectuur". Dit prachtig verslag mag gerust een standaardwerk genoemd worden.

Centrum Kunstlicht in de Kunst in Eindhoven toont werken van internationaal gerenommeerde kunstenaars die zich laten inspireren door kunstlicht. Op deze website kunt u informatie vinden over lichtkunst, het museum en zijn faciliteiten, over de collectie en de tentoonstellingen (kunstlichtkunst.nl). Het eerste en enige museum ter wereld dat zich uitsluitend wijdt aan lichtkunst is het Zentrum für Internationale Lichtkunst in Unna te Duitsland (lichtkunst-unna.de). Daar kunt u lopen door een labyrintisch complex van gangen en kelders, langs installaties van o.a. Mario Merz, Jan van Munster, Christian Boltanski, Joseph Kosuth, Francois Morellet, Keith Sonnier en James Turell.

Voorbeelden van lichtinstallaties in Nederland: kunstenpubliekeruimte.nl.

Boltanski. Totentanz II (Théâtre d´Ombres). In the Shadow of Life and Death. te Unna

Orpheus en Eurydice in Napels

2008-09-14T20:29:00.010+02:00

Orpheus verliest zijn geliefde Eurydice wanneer ze door een giftige slang gebeten wordt. Door verdriet overmand besluit hij af te dalen in het schimmenrijk om de god van de onderwereld te smeken haar weer terug te geven. Geroerd door zijn liefde stemt Hades daarmee in. Er is echter één voorwaarde: hij mag niet omkijken voordat ze samen weer veilig in de wereld der mensen zijn...

Persoonlijk voel ik mij erg aangetrokken tot de mythe van Orpheues. Het is een prachtig poëtisch verhaal. Het is ook een van de droevigste verhalen uit de oude mythen. Op 4 april 2008 werd in Napels het operaseizoen geopend met een uitvoering van Orfeo ed Euridice in teatro di San Carlo (teatrosancarlo.it en Wikipedia). Een van mijn mooiste muziekbelevenissen ooit. Samen met twee reisgenoten, Anna en Jant, zag ik een opera/ballet uitvoering van het verhaal van de componist Christoph Willibald Gluck (Wikipedia). Het prachtige lijnenspel als onderdeel van het decor wat u ziet in bovenstaande foto is van de Amerikaanse kunstenaar Brice Marden. De beroemde Amerikaanse Karole Armitage (gastprogrammering.nl) en (armitagegonedance.org) tekent voor de choreografie. De dirigent is Leopold Hager.

Het verhaal van Orpheus en Eurydice wordt verteld in Metamorphosen 10:1-63 van Ovidius satura-lanx.telenet.be. Het verhaal met videobeelden en een aantal schilderijen kunt u bekijken op Digischool. Een uitgebreide samenvatting van het verhaal op beleven.org.

Het verhaal van Orpheus is vaak afgebeeld. Op het schilderij "Orpheus, Eurydice en Aristaios", ca. 1480 van Jacopo del Sellaio (1441/42 - 1493) uit de collectie van Boymans Van Beuningen Rotterdam zien we links hoe Orpheus de boodschap van de dood van Eurydice verneemt. Centraal op de voorgrond wordt de voor Aristaios wegvluchtende Eurydice gebeten door de slang. Uiterst rechts wordt de gestorven vrouw door twee demonen naar de onderwereld gebracht. De demonen zijn voorgesteld als baardige types met vogelpoten en horentjes op het hoofd. Het schilderij vormde oorspronkelijk de voorkant van een "cassone", een kist, waarin kleding en beddegoed werd bewaard. Deze "cassoni" werden vaak paarsgewijze ten geschenke gegeven bij een rijke bruiloft. De voorstelling op zo'n kist had dan ook vaak betrekking op het huwelijk. Het verhaal van Orpheus en Eurydice vormt natuurlijk een bij uitstek geschikt onderwerp voor een dergelijke cassone-schildering.

Op weg naar Rome... deel 1 (musea moderne kunst)

2008-09-14T20:00:00.002+02:00

Voor maart 2009 heb ik mij opgegeven voor de kunstreis naar Rome onder de inspirerende en bezielde leiding van Tonnis Poppema en georganiseerd door zijn lieve vrouw Annet. Vooraf zal een cursus worden gegeven van 11 avonden waarin wordt ingegaan op de invloed van de Klassieke Oudheid op de schilderkunst, de beeldhouwkunst en de bouwkunst van de Renaissance en de Barok in Rome.

Ik zal u de komende tijd regelmatig voorzien van (kunst)tips, (kunst)wetenswaardigheden en ook vooral over de vele (kunst)geheimen van Rome. Om te beginnen in het oude Rome met moderne kunst vertegenwoordigd door maar liefst vier musea.

Schilderijen en beeldhouwwerk van 19de- en 20ste-eeuwse, vnl. Italiaanse, kunstenaars zijn te vinden in de Galleria Nazionale d'Arte Moderna e Contemporanea (1883). De Galleria Nazionale d'Arte Moderna gnam.arti.beniculturali.it en wikipedia is gelegen aan de Via delle Belle Arti, dicht bij het Etruskisch Museum. Het Palazzo delle Belle Arti doet eerder aan een protserig bankgebouw dan aan een museum denken. Het werd gebouwd van 1908 tot 1911 naar aanleiding van het 50-jarig bestaan van de Italiaanse eenheid en herbergt de grootste collectie van moderne schilderijen en beeldhouwwerk van Italië. De afzonderlijk zalen zijn aan bepaalde thema's, aan een bepaalde regio of aan een bepaalde kunstenaar gewijd. In het echt interessante- en goed gestructureerde museum krijgt men een uitstekende indruk van de ontwikkeling van de Italiaanse schilderkunst, van het neoclassicisme en het romantisme van de 19de eeuw en de typische school van Macchiaioli tot aan de impressionisten. Alle stijlrichtingen van de 20ste eeuw komen hier aan bod; de metafysische schilderkunst, het symbolisme, het futurisme, het kubisme, het dadaïsme, het neoplasticisme, het surrealisme en de informele schilderkunst. De bovenste verdieping geeft met werken van 1950 tot 1990 de nieuwste ontwikkelingen weer. Naast de Italiaanse groten zoals Giacometti, De Chirico, Marino Marini en Modigliani hangen (of staan) hier ook beroemde werken van Van Gogh, Cézanne, Klimt, Mondriaan, Kandinsky, Max Ernst, Henry Moore en nog vele anderen.

Sinds 1995 is de Italiaanse avantgarde te vinden in een voormalig klooster bij de Spaanse Trappen: Galleria Comunale d'Arte Moderna e Contemporanea: www2.comune.roma.it

In 2002 kwam MACRO, Museo d'Arte Contemporanea di Roma macro.roma.museum gereed, een expositieruimte waarmee de stad de grote lacune op het gebied van de eigentijdse kunst wil opvullen; architect Odile Decq verbouwde de voormalige abattoir tot een paradijs voor eigentijdse kunst. Dankzij de late openingsuren is het museum heel geschikt om te bezoeken als afsluiting van je avond of juist voor het begin van je het nachtleven van Rome gaat verkennen! De vormgeving van het museum en de hedendaagse kunstwerken maken een bezoek aan dit museum een must.

Rome liep het gevaar om als een stad gezien te worden, die alleen historische kunst accepteert. Er kwam een museum voor hedendaagse kunst en nu is er ook een museum voor moderne kunst: Museo Nazionale delle Arti del XXI Secolo maxxi.parc.beniculturali.it. Het museum is geopend in 2003 en het is een groot succes. Er zijn veel exposities van zowel nationale als internationale artiesten die eindelijk hun werk in Rome kunnen tentoonstellen. Ook het gebouw is een kunstwerk op zich. Rede genoeg om even afstand van de oudheid te nemen en dit museum te bezoeken.

Jackson Pollock's uitdrukking van de innerlijke wereld.

2008-09-13T18:12:00.021+02:00

Enchanted Forest (1947)

Alchemy (1947)

In het Peggy Guggenheim Museum in Venetië (website) hangen twee zogenaamde "drip-paintings" van Jackson Pollock (1912-1956) in een van de vele kamers van het voormalig onafgebouwd paleis, de "Palazzo Venier dei Leoni". Op de linker foto het schilderij "Enchanted Forest" en op de foto daaronder het schilderij "Alchemy" beiden uit 1947 en beiden zijn ze 221.3 x 114.6 cm. groot. De werken zag ik in 2007.

Het oeuvre van Pollock bracht na de Tweede Wereldoorlog een heel nieuw vorm van schilderen teweeg. Een schilderkunst buiten alle tot dan toe geldende begrippen van decor, vorm, compositie en ruimte. Pollock zo persoonlijk lijkend werk was echter helemaal geen alleenstaande privé onderneming; het beantwoordde aan een bepaald verlangen dat door de tijdgeest was ingegeven. Moderne kunstenaars drukken, volgens Pollock, hun innerlijke wereld uit (energie, de beweging en andere krachten binnenin hen); ze drukken hun gevoelens uit, maar ook de wereld om hun heen. Hij stelt dat moderne kunst de doeleinden uitdrukt die mensen in dezelfde tijd nastreven.

In 1943 hield Pollock zich bezig met de mythen van de Indianen en hun zandtekeningen waarvan zelfs de kleuren een mythische betekenis hadden. In diezelfde periode las Pollock ook de werken van Carl-Gustav Jung, waaruit hij voor het eerst iets vernam over de mythische gebieden van het onbewuste en over de daar opgestapelde primitieve mythologieën. Ook dan kunnen we de grote invloed van Picasso en Miro vaststellen. Nu wordt bij Pollock de vaste wil duidelijk de verdergaande abstractie van de vorm te bedekken met de mythisch ondersteunde inhoud die het surrealisme had teweeggebracht. Pollock had toen kennisgemaakt met de zeer jonge Chileense schilder Matta Echaurren, die uit Parijs, waar hij in de kring van Breton en de Franse surrealisten had vertoefd, naar New York was gevlucht. Uit de mond van Matta hoorde Pollock voor het eerst bewust van het automatisme van de surrealisten, van de functie van het onder- en onbewuste en van de mythische ondergronden in de mens. Een ander gelukkig feit was dat Peggy Guggenheim in 1943 een contract met hem afsloot waardoor er aan de grootste materiele nood een einde kwam en er grotere doeken en verf ter beschikking stonden. Even belangrijk was ook, dat een groot aantal Europese surrealisten naar New York was gevlucht, onder andere enkele grote schilders als Max Ernst en André Masson. Trefpunt van deze groep was de galery Peggy Guggenheim. Hier kon Pollock rechtstreeks in persoonlijk contact komen met de meesters van het surrealisme en ook alles vernemen over vele nieuwe technische procédés.

Vooral in de tekeningen van de jaren 1944-1945 zien wij hoe het verlangen naar abstractie steeds sterker wordt en hoe het geschrift van binnenuit ontwikkelt, dat door surrealisten "écriture automatique" wordt genoemd. Het zijn agressieve, kwellende, stekelige, met inzet van de hele menselijke persoon neergeschreven schrifturen, waarin het hele drama van deze mens een plastisch teken geworden is. Dit is dan ook het definitieve uitgangspunt geweest voor de evolutie naar de "drip-paintings" waarmee de kunstenaar in 1946-1947 begint en die men gewoonlijk met de naam Pollock verbindt. Deze schilderkunstige methode van "sjamanistische ontdekking" van het ik hield verband met twee Jungiaanse principes, namelijk, dat mythen archetypische vormen zijn die fundamentele menselijke ervaringen ordenen en dat het bewuste en onbewuste met elkaar vervlochten zijn. Zijn figuratieve symbolen zijn vervangen door ruwe overblijfselen van de aanwezigheid van de schilder wat in sommige opzichten veel gelijkenis vertoont met ritualistiche praktijken. Zo is er eveneens een directheid en spontaneïteit in de "drip"-techniek, omdat de kwast het oppervlak van het doek niet raakt, waardoor deze schilderijen verwantschap vertonen met westerse ideeën over "primitieve" creativiteit. Bovendien kwam daar nog een vrijheid bij, zoals Pollock zei, om met meer gemak om het doek heen te bewegen en een innerlijke wereld uit te drukken - met andere woorden - de energie, de beweging, en andere innerlijke krachten (bron: expressionisme OU en Sinds 45. De kunst van onze tijd).

Jackson Pollock (1951)

Voor meer informatie kijk op: Stedelijk Museum Amsterdam Educatie: Op Het Tweede Gezicht.

John Williams Waterhouse in het Groninger Museum

2008-09-13T14:15:00.001+02:00

A Naiad or Hylas with a Nymph. 1893

De Victoriaanse kunst kan zich verheugen in een sterk hernieuwde belangstelling. Na de tentoonstelling in het Van Gogh Museum afgelopen voorjaar van John Everett Millais (de belangrijkste schilder van het Engelse genootschap der Prerafaëlieten) presenteert het Groninger Museum van 14 december 2008 tot 3 mei 2009 de grootste overzichtstentoonstelling van werken van de wereldberoemde Britse kunstenaar John William Waterhouse (1849-1917: johnwilliamswaterhouse.com) die ooit is georganiseerd. Het is de eerste tentoonstelling ooit, die de gehele carrière van Waterhouse zal onderzoeken en werken uit publieke en private collecties van over de hele wereld samen zal brengen. De tentoonstelling toont het engagement van Waterhouse met hedendaagse onderwerpen, variërend van thema’s uit de Klassieke Oudheid en de Middeleeuwen tot spiritualiteit. Klassieke mythes, zoals geïnterpreteerd door Homerus en Ovidius, en een romantische fascinatie voor intense vrouwelijke passies, zoals die worden beschreven in de gedichten van John Keats, Alfred Tennyson en het werk van William Shakespeare. Hoewel de werken van J.W. Waterhouse door miljoenen mensen wereldwijd bewonderd worden, weet het publiek relatief weinig over de man zelf en zijn artistieke productie. Waterhouse behoorde tot één van de meest belangrijke vertalers van klassieke en romantische tradities. Hij voelde zich thuis in de betoverende wereld van mythen en sagen. Waterhouse is beïnvloed door de Pre-rafaëlieten (Wikipedia) en (Kunstbus).

Een interessant artikel (28 augustus 2008) van Merlijn Schoonenboom in de Volkskrant

Hieronder een drietal kunstwerken van Waterhouse over de personages uit de oudheid aan de hand van Ovidius (oudheid.nl) en anderen.

Het verhaal (Wikipedia) van Echo en Narccissus (Ovidius Metamorphosen 3.356-510) was een van de meest geliefde oude mythen in de postklassieke kunst en literatuur. Narcissus die naar zijn spiegelbeeld staart, is vaak uitgebeeld omdat hij in een interessante en complexe compositie bood. Als symbool is meestal een narcis of zijn enkele trompetnarcissen aanwezig zoals ook geheel rechts in het schilderij "Echo en Narcissus" uit 1903 van Waterhouse in de collectie van de Walker Art Gallery in Liverpool.

Het verhaal van Hylas. Hylas was een sterfelijke en metgezel van Heracles op een van zijn tochten. Hylas ging met Heracles mee op zoek naar het Gouden Vlies. Onderweg stuurde Heracles Hylas erop uit om vers water te vinden. Hij verdwaalde, maar kwam wel bij een heldere poel. Daar wilde hij zijn waterkruik vullen. Daar keek hij tot zijn verbazing in de ogen van enkele lieflijke Naiaden (Wikipedia), de nimfen Wikipedia en Wikipedia (nereïden) die deze bron bewoonden. Zij trokken hem het water in om de eeuwige minnaar van de nimfen te worden. Heracles zwierf dagenlang door het bos, treurend om zijn verdwenen vriend. Op het schilderij "Hylas en de nimfen" uit 1896 in de collectie van Manchester City Art Gallery England lokken de schone jonge vijvernimfen de argonaut Hylas naar zich toe en dus naar zijn dood.

Het verhaal van Penelope Wikipedia (Homerus, Odyssee 19, 21, 23 en Ovidius, Heroides 1). Penelopes wachten verliep niet zonder incidenten. Edellieden namen bezit van Odysseus' paleis, aten en dronken op zijn kosten en probeerden Penelope voortdurend ervan te overtuigen dat haar man dood was en dat zij er goed aan deed opnieuw te trouwen. Penelope hield deze vrijers een tijd koest door te beloven dat ze een keuze zou maken, zodra ze haar wandtapijt af had. Dit tapijt haalde zij 's nachts echter weer uit. In het schilderij "Penelope en haar vrijers" uit 1906 in de collectie van Aberdeen Art Gallery Schotland zien we de trouwe Penelope, overstelpt met huwelijksaanzoeken. Zij weeft een kleed terwijl zij wacht op Odysseus.

Hopelijk zijn deze schilderijen vertegenwoordigt in de tentoonstelling "Betoverd door vrouwen" in het Groninger Museum.

Wisselwerking tussen universeel en individueel gebaar... Jan Maaskant

2008-08-24T19:49:00.005+02:00

Jan Maaskant, plastiek, metaal, canvas en verf 1979 Martini Ziekenhuis

Naast de "informelen" was er in de jaren vijftig nog een andere reactie op Cobra gekomen: de geometrisch-abstracte kunst, van - op Mondriaan, Van Doesburg en anderen voortbouwende - kunstenaars als Joost Baljeu, Carel Visser en Ad Dekkers. Ze legden sterk de nadruk op reliëfstructuren, die net als de werkelijkheid driedimensionaal van karakter waren. Door deze nadruk op dimensionaliteit hadden ze een uitgesproken voorliefde voor de beeldhouwkunst, voor het vervaardigen van plastieken en sculpturen.

De geometrisch-abstracte beweging zette zich door in de jaren zestig. Zij kreeg steeds meer aansluiting bij de Amerikaanse Minimal Art, maar vooral ook bij Europese ontwikkelingen als Nouvelle Tendence, Zero en de systematische kunst van Richard Paul Lohse en Max Bill; de laatsten wilden vormelementen niet - zoals de geometrisch-abstracten - "gevoelsmatig", maar "wetmatig" ordenen. In dit verband moeten vooral Ad Dekkers, Carel Visser, Bob Bonies, André Volten en Peter Struycken genoemd worden. Zij combineerden minimalistische "Primary Structures" (verzamelingen van uiterst primaire, bijna of geheel identieke vormelementen) met strak gesystematiseerde ordeningsprincipes.

Met de geometrisch-abstracte, minimalistische en systematische ontwikkelingen van de jaren zestig en zeventig was de beeldhouwer Jan Maaskant verwant, die veel gebruik maakte van eenvoudige geometrische basisvormen en wetmatige ordeningsystemen als rasters, herhaling en verschuiving, maar die regelmatigheid bijna altijd weer verstoorden door een persoonlijk ingrijpen. Het objectieve en het subjectieve zijn twee verschillende aspecten van het beeld: die van essenties en wetmatigheden en die van details en keuzes. Hierdoor sluit zijn werk nauwelijks bij de "Objectiviteit" op het structuralistisch denken van het constructivisme in de jaren twintig en dertig aan. Waar de structuralisten zich hadden gericht op een inzicht in ideologische structuren vanuit de kunst, stelden neostructuralisten, onder wie kunstenaars als Maaskant en G. van Bakel en in het buitenland B. Le Va, G. Colombo en W. Tucker gerekend moeten worden, de onmeetbaarheid van individuele motieven in grotere structuren aan de orde. De erkenning van het individuele denken werd als een voorwaarden gezien voor het aanvaarden van algemene ideologische structuren. Maaskant plaatst deze roep om betrokkenheid echter niet los van algemene wetten: "het is wel eens mooi als je de liefde in de wet kunt stoppen". De objectieve werkelijkheid en de individuele mythe, zoals Maaskant het noemt, raken met elkaar verweven. Hij houdt zich in zijn werk bezig met de koppeling van beeldelementen, verhoudingen, maat en textuur, die hun waarde krijgen in de context van het geheel. Het is de syntaxis van het werk. Een "bijzonder gebaar", zoals hij het noemde.

In tegenstelling tot Struycken maakt Maaskant in zijn logische structuren zoveel keuzen in kleur en verhoudingen dat zijn individuele en incidentele acties juist boven het objectieve uitstijgen. Hij noemt het de mythe, die aspecten van het bestaan invult die in de realiteit onvoldoende vertegenwoordigd zijn. Dat is de belangrijkste bestaansreden van de mythe. Het individuele gebaar als ingreep in de wetmatigheid van de structuur die hij universeel noemt, maakt het kunstwerk "sacraal". Het is de weerspiegeling van een maatschappij waarin het collectieve en het individuele in een dialectische, open verhouding tot elkaar staan. In Maaskants werk zijn de daarin aanwezige relaties tussen de elementen (de structuur) en het individuele gebaar een metafoor, een overdrachtelijke uitdrukking van de werkelijkheid.

De reliëfs gaven Maaskant de mogelijkheid op een ruimte (de muur) te werken, die minder door allerlei bijkomstigheden wordt verstoort dan de ruimte van bijvoorbeeld een zaal of een plek buiten. In de reliëfs brak Maaskant in het begin van de jaren zeventig de gesloten vorm open en plaatste ze niet meer direct tegen de wand, maar op enige afstand daarvóór. De materialiteit (zwaarte) werd teruggedrongen, de dragende structuur kreeg door het roestvrij staal of aluminium een zekere neutraliteit. De abstracte constructies van Maaskant verwijzen in het algemeen naar de wijze waarop mensen en dingen, ervaringen en begrippen zich tot elkaar verhouden. In zin werk is dit herkenbaar in het doorbreken van kaders en het asymmetrisch plaatsen van kleurvlakken.

In de metaalplastieken (1979) uit de collectie van het Martini Ziekenhuis te Groningen (zie de afbeeldingen) bestaat het raster (dragende structuur) uit in gelijke afstanden op elkaar geplaatste staven van roestvrij staal. Het canvas beeldteken of plastiek, op enig afstand of op het raster geplaatst, vormt een gevoelsmatig gebaar. Indien asymmetrisch op het raster geplaatst, brengt het de totale compositie helemaal niet uit balans. De kleurkeuze sluit nauw aan bij de transparante geleding. De vrij staande beelden, die in 1978 ontstonden, zijn uitwerkingen van beeldgedachten waarmee hij al sinds 1971 bezig is. In twee vrij staande metaalplastieken uit de collectie van het Martini Ziekenhuis richten de staande elementen zich meer dan manshoog op. We kijken er tegenaan en tussendoor. Ze hebben een architectonische dimensie en beslaan een ruimte, die alleen er omheen lopend kan worden omvat. Ze articuleren en bepalen een ruimte.

De wisselwerking tussen universeel en individueel gebaar vertegenwoordigt voor Maaskant niet alleen een model voor beeldhouwkunst. In zijn abstracte constructies verwijst hij naar het principe waarop volgens hem veel dingen in cultuur en maatschappij georganiseerd zijn: het samenbrengen en combineren van onafhankelijke structuren en tendensen.

Werken van Jan Maaskant zijn o.a. opgenomen in de collecties van Boymans-van Beuningen Rotterdam, Van Abbemuseum Eindhoven en Het Haags Gemeentemuseum.

(bron: Paul Hefting, De eigen ruimte, 1986, Het Collectieboek, Van Abbemuseum, 2002, Jan Maaskant. Beelden en reliëfs 1970-1979, catalogus Van Abbemuseum Eindhoven, 1979 en Voor de ruimte gedacht. Werken op papier; de collectie van het Rijksmuseum Kröller-Müller 1991).

Een nooit meer uit te wissen bijdrage van Frans Haks... Mülheimer Freiheit

2008-08-23T18:37:00.032+02:00

In een periode waarin alle aandacht uitging naar vormvernieuwde experimenten van de Conceptuele Kunst werd het medium schilderen daardoor opnieuw onder de aandacht gebracht. Dit was kennelijk ook een belangrijke impuls voor de "heftige" schilderde jongere tweede generatie neo-expressionisten. Deze zogenaamde "Neue Wilden", de hedendaagse tegenhangers van de "wilden" van vroeger (de fauves), presenteerden zich aanvankelijk in groepen, zoals de "Mülheimer Freiheit" in Keulen (De naam is ontleend van de straat waar de kunstenaars gemeenschappelijk vanaf 1978 een atelier hadden) met Hans Peter Adamski, Gerard Kever, Peter Bömmels, Gerhard Naschberger, Walter Dahn en George Jiri Dokoupil. Het Groninger Museum met Frans Haks als directeur heeft ook een belangrijke rol gespeeld in de aandacht voor deze nieuwe schilderkunst. In het begin van 1981 organiseerde Haks voor het eerst in Nederland een grote en geruchtmakende tentoonstelling van deze Keulse groep.

De "Neue Wilden" wilden geen nieuwe stijl, geen nieuwe richting en wilden absoluut tot geen nieuwe avant-gardistische stroming gerekend worden. Het ging er niet om voortdurend tegen iets (een traditie) te zijn, ook niet tegen andere kunstenaars. Op deze wijze geven de "Neue Wilden" niet een vlucht in een persoonlijke fantasiewereld weer, zoals de "Jonge Italianen", maar het levensgevoel van de jaren tachtig. Ieder staat open voor commentaar en zelfs direct ingrijpen van de ander. Deze situatie dwingt hen ertoe zichzelf steeds te vernieuwen, waardoor gezichtverlies binnen de groep uitgesloten wordt geacht. Vaak verandert men de titels achteraf. "Een punt van belang voor de toeschouwer is dat hij zich net zozeer voor het werk openstelt als de kunstenaar dat voor elkaar doen. Wie niet bereid is zich in hun mentaliteit te verdiepen, zal hun werk niet vatten", aldus Frans Haks in de catalogus ‘Mülheimer Freiheit’.

Door zijn inspirerende tentoonstellingen van de begin jaren tachtig heb ik mij mede ontwikkeld in de moderne kunst.

Vorige week heb ik de catalogus Mülheimer Freiheit, "Die Seefahrt und der Tod", Kunsthalle Wilhelmshaven (december 1981) en Kunstverein Wolfsburg (mei 1982) gekocht. Dit bestaat uit zes kunstenaarsboekjes elk ontworpen door de zes bovengenoemde kunstenaars. Als eerbetoon aan Haks zet ik van elk boekje de afbeelding van de middenpagina (29 x 20,5 cm.) op deze weblog (van boven naar beneden: Naschberger, Kever, Dahn, Dokoupil, Bömmels en Adamski).

Werken van contemplatie... Anish Kapoor

2008-08-23T10:20:00.015+02:00

Een van de bijzonderste werken die ik ooit gezien heb was "Descent into Limbo" van Anish Kapoor op de Documenta Kassel (1992) en is nu in de collectie van het Museum De Pont in Tilburg.

In de centrale hal in De Pont opent een deur naar dit werk. "Descent into Limbo" bevindt zich in een van de "wolhokken" van De Pont. Midden op de vloer ligt een zwarte cirkel. Het ronde vlak is zo’n 60 centimeter in doorsnee en is intens donker. De cirkel trekt onmiddellijk de aandacht, maar roept tegelijkertijd ook vragen op. Kijken we naar een plat vlak of naar een duistere diepte? De twijfel over hetgeen men waarneemt, maakt dat het werk met een zekere voorzichtigheid benaderd moet worden. Een verkeerde stap zou immers een val kunnen veroorzaken. De visuele ervaring van het werk conditioneert menselijk gedrag en onze beweging in de kleine ruimte van het wolhok. Alleen met onze ogen kunnen we proberen het werk af te tasten. Langzaam groeit het besef dat we naar een zwart gat kijken. De platte cirkel is in werkelijkheid een donkere, bolvormige holte onder de vloer. Zo donker dat we geen perspectief en ruimte meer kunnen waarnemen. Anish Kapoor heeft dit effect bereikt door het gat van binnen helemaal met een donkerblauw pigment te bestrijken. Het pure pigment absorbeert al het licht en zo kunnen we geen diepte meer zien. Wat rest is het illusoire beeld van een platte, zwarte cirkel. De titel betekent letterlijk: afdaling in het ongewisse (bron: De Pont Tilburg).

Anish Kapoor is een Engelse beeldhouwer van Indiase origine, wiens kleur- en vormentaal doet denken aan hindoeïstische rituelen en symbolen. Zijn werk verbeeldt het verlangen naar een samensmelting van tegengestelde principes als geest en materie, absentie en presentie, vrouwelijk en mannelijk. Het pigment symboliseert goddelijke aanwezigheid en dematerialiseert als het ware de aardse vormen van de sculptuur die het bedekt. Het pigment in Kapoors werk verwijst ook naar de Westerse kunst, met name naar het werk van Yves Klein en Barnett Newman, die net als hij met kleur het transcendente willen bereiken. Voor meer informatie kijk op Kunstna1945.

Het is niet verwonderlijk dat dit werk een van de kunstwerken is in de prachtige kunstdocumentaire "Vensters naar de leegte" (2005) van de Boeddhistische Omroep Stichting. Het boeddhisme stelt dat de werkelijkheid zoals wij die zien een illusie is. Dit inzicht wordt uitgedrukt in het begrip leegte. Maar die leegte is niet het exclusieve bezit van het oosten. Met name de beeldende kunst van de afgelopen eeuw heeft leegte als thema genomen en tot uitdrukking gebracht.

Kijk nu op: http://www.boeddhistischeomroep.nl/uitzending.aspx?lIntEntityId=154&lIntType=0&lIntYear=2005

Museum De Pont met links de wolhokken

Bill Viola's meditatieve video's

2008-08-22T17:57:00.008+02:00

Als een zondvloed stort het water over het paar dat in een innige omarming het geweld trotseert. Worden de geliefden id dit allegorische werk, een sculptuur van digitaal licht, gestraft voor hun passie, is er sprake van een verboden liefde, of staat het stortende water voor de pure kracht van een emotie die hen bindt en sterker maakt? (bron: Sculptuur, bijlage AD zomer 2008). Ook dit videowerk van Bill Viola wordt in slow motion afgespeeld, waardoor er een meditatieve kracht vanauit gaat.

"The Lovers" (2005) is nog te zien in de VideoBox/Infokiosk op het Lange Voorhout tijdens Den Haag Sculptuur 2008. Helaas nog maar tot 1 september 2008. Niet getreurd. Hieronder een aantal video's van Bill Viola die te zien zijn op YouTube:

Migration (1976): Video
"Migration" is an analysis of an image, a metaphorical exercise inperception and representation, illusion and reality, microcosm andmacrocosm, nature and consciousness.

Sweet Light (1977): video
Viola has referred to "Sweet Light" and other tapes from this period as "songs"—personal, lyrical statements. Articulated through precise editing, Sweet Light incorporates symbolic imagery, changes of scale, and a radically mobile camera suggesting shifting points of view. The tape is grounded in common references to illumination—incandescent lamplight, daylight, flashlight, and firelight—that serve as metaphors for artistic inspiration.

The Reflecting Pool (1977-79): video
All movement and change in an otherwise still scene is confined to thereflections on the surface of a pool in the woods. Suspended in time, aman hovers in a frozen, midair leap over the water, as subtletechniques of still-framing and multiple keying join disparate layersof time into a single coherent image. Viola writes that 'the piececoncerns the emergence of the individual into the natural world -- akind of baptism.

Ancient of days (1979-81): video
Het complexe "Ancient of Days" (12 min.) gaat over tijd, over tijd zoals die zich openbaart via beeld en geluid, over de natuurlijke en de subjectieve tijd, en volgtin de structurele orkestratie daarvan J.S. Bachs ideeen over het contrapunt. Deze audiovisuele fuga kwam tot stand met behulp van geavanceerde technieken, waar Viola over beschikte als 'artist in residence' bij de Sony Corporation in Japan.

Hatsu-yume (First Dream) 1981 deel 1: video
en deel 2: video
"Hatsu Yume" is in de Japanse cultuur de eerste, profetische droom in het nieuwe jaar. Viola maakte Hatsu Yume tijdens een verblijf van achttien maanden in Japan. Op het eerste gezicht toont de tape beelden van de Japanse natuur en dagelijhse cultuur, maar Viola's werk is nooit louter documentair. het probeert altijd inzicht to verschaffen in de meer universele processen en ervaringen die zich afspelen achter het zichtbare oppervlak van het bestaan of van het bewustzijn. Hatsu Yume gaat via de thema's water/vis en licht/mens over leven, dood, wedergeboorte en schepping. De beelden van zonsondergang, bamboebossen, de zee, een visafslag, vissersboten, etc. zijn soms vertraagd, evenals het geruis van de zee, dat aan het begin vervormd is tot een vervreemdend gegrom. Hatsu Yume is een archetypische droom die, ergens diep verborgen, in iedereen zou kunnen lever.

Anthem (1983): video
"Anthem" is een beurtzang, hymne of lofzang, die in de tape Anthem 'gezongen' wordt door een jong meisje wiens beeld tien maal verschijnt in een gewelfde, kerkachtige ruimte. De hele tape wordt gedragen door
et geluid van haar gil, dat vele malen vertraagd weergegeven wordt. Het beeld van het meisje wordt afgewisseld met verstilde stadsgezichten, desolate industrieterreinen, een boomstam, interieuropnames, een closeup van een oog, beelden van een bloederige operatie, ingewanden, strandbezoekers... Geen van de beelden is vrijblijvend of arbitrair, al schijnen ze nog zo heterogeen. Door de compositie van de tape komt het meisje over als een zieneres van het menselijk handelen en ingrijpen. Haar zang lijkt daarvan tegelijkertijd een belijdenis als een aanklacht ertegen. Anthem is een visionair lied waarin de tijd in de gil van het meisje even uitgerekt is, en de beelden, op het scherp van de snede, misschien voor een moment "doorzien" kunnen worden.

Meer informatie over Bill Viola op: Digischool en jamescohan

Herhaling als niet eentonigheid... Niele Toroni

2008-08-19T19:25:00.009+02:00

Interview met Niele Toroni tijdens de opbouw van Color Chart: Reinventing Color, 1950 to Today in het MoMA New York 2008.

Recentelijk heb ik een kunstenaarsboek aangeschaft van Niele Toroni met als titel "Pinselabdrücke no 50, wiederholt in regelmässigen Abständen (30 cm)". Een uitgave van de "Kunstverein" in Bochum uit 1977 (zie onderste foto). Een bijzonder interessant boekje van 12 pagina's van een van de gerenommerdste protagonisten van een analytische schilderkunst, die de traditionele vormen van het schilderij ten gunste van een open en situatiegerelateerde opvatting doorbreekt.

Niele Toroni vormt samen met Buren, Mosset en Parmentier in 1966 de groep BMPT, een eenjarig samenwerkingsverband. Het doel van de groep is de demystificatie van de schilderkunst en haar premissen, zoals de ontwikkeling en variatie binnen een oeuvre, het persoonlijke gebaar, het schilderij als springplank voor de verbeelding, als weergave van de buitenwereld of als illustratie van een innerlijke wereld. Naast de publicatie van enkele manifesten, beslissen de vier schilders ieder voor zich altijd hetzelfde schilderij te zullen maken. Met een gedepersonaliseerde schildertechniek zoeken ze de schilderkunst te herleiden tot eenvoudige handelingen en neutrale vormen, getuigend van een primaire evidentie: de cirkel, verticale of horizontale banden en... penseelafdrukken.

Net als de andere leden streeft Toroni naar een schilderkunst die uitsluitend naar zichzelf verwijst. Niele Toroni wordt soms onterecht bij de ‘Minimal Art’ gerekend. Maar ‘Minimal Art’ was vooral een Amerikaanse stroming die met name tegen de schilderkunst gericht was, terwijl Toroni zich als schilder ziet en door en door Europeaan is. En het meest cruciale verschil is dat Toroni zijn werken zelf moet uitvoeren. Ook Toroni streefde naar reductie en heeft daarom het schilderen teruggebracht tot de meest primaire handeling: het opbrengen van verf met een kwast op een drager. Het opbrengen is hier geen uitsmeren of invullen van kleurvlaktes maar alleen het afdrukken van de kwast op van tevoren bepaalde punten, die in regelmatige afstanden over de beelddrager verdeelt zijn. Zelfs de kwast is altijd van hetzelfde type: kwast no. 50 – een industriële norm (bron: gemeentemuseum.nl)

De definitie van deze primaire handeling is tevens de titel van elk van zijn werken zoals "Afdrukken van de kwast no. 50, herhaald in regelmatige afstanden van 30 cm." Vele werken van Toroni zijn opgenomen en gerealiseerd in musea. Een prachtig voorbeeld van een realisatie is "Empreintes de pinceau n° 50 répétées à intervalles réguliers de 30 cm – Omaggio, 1987/2000, latex op wand (publiekstrap) in het Gemeentemuseum Den Haag (zie foto links).

Niele Toroni, Bochum, 1977, Benutzte Farbe Nr.: HKS 12 (1977)

Louise Bourgeois thematiek uit haar jeugd

2008-08-19T17:00:00.003+02:00

Zonder titel, ca. 1946-47, Kröller-Müller Museum

Afgelopen zondag was in "Zomergasten" een zeer ontroerend fragment uit de film "Louise Bourgeois: the spider, the mistress and the tangerine" van Marion Cajori. Het waren twee fragmenten uit deze nieuwe documentaire over kunstenaar Louise Bourgeois. Over haar beroemde spinnen. Maar vooral over haar vader en moeder, waaruit blijkt hoe ze nog steeds geraakt wordt door het verdriet dat ze had als klein kind. Bourgeois (1911) is inmiddels al over de negentig, maar werkt nog steeds (PBS).

Mijn eerste kennismaking met Bourgeois was op Documenta 9 (Kassel 1992) waar zij de installatie "Precious liquids" maakte. Te zien was een schaars verlichte slaap/werkruimte in de vorm van eengrote ton met een ijzeren kinderbed. Een Laboratorium-achtig rek bevat glazen kannen voor de "Kostbare vloeistoffen" die het lichaam uitscheidt. Een lange zwarte jas werpt een dreigende schaduw in het zachte licht van een glazen bol. Als metafoor voor het gebied waar zich onbewuste processen voltrekken, lijkt deze installatie de verwerking te verbeelden van het verleden, de voedingsbron van haar kunst (bron: Mekkink ea. Kunst van nu).

Vorig jaar zag ik het schilderij "Zonder titel", ca. 1946-1947 (82 x 249 cm.) in het Kröller-Müller Museum. In de schilderijen uit de jaren veertig en ook in dit schilderij is de vervreemde relatie van het individu tot zijn omgeving een voortdurend terugkerend thema en vindt zijn neerslag in de weergave van "onrustbarende ruimtes", zoals een van haar biografen ze noemde. vindt deze thematiek zijn neerslag in de weergave van "onrustbarende ruimtes", zoals een van haar biografen ze noemde. Nemecio Antunez schreef in 1947: Dit zijn de schilderijen van een stadsbewoner... voorname huizen en gevangenissen... de bij slaat in het donker en de hemel is haar domein. In haar verkleinde geometrische ruimte speelt zich een wreed en uitzichtloos leven af...

Bourgeois schept in haar werken een bijzondere iconografie waarin landschappen lichaamsvormen aannemen en lichamen huizen en constructies worden. De sculptuur "Double Negative" (1963) uit de collectie van het Kröller-Müller Museum is een typisch voorbeeld van de ambivalente iconografie van Bourgeois: een landschap vol uitstulpingen en holtes, die lichaamsvormen suggereren. De parallel tussen landschap en lichaam is evident.

Bourgeois heeft door haar thematiek en haar materiaalgebruik grote invloed uitgeoefend op Amerikaanse kunstenaars als Eva Hesse en Bruce Nauman (bron: Bulletin Vereniging Rembrandt volume 2, nr. 3, 1993)

Uit eigen collectie deel 3: lyrische tekens van Alcopley

2008-08-17T12:53:00.010+02:00

Twee zeefdrukken van Alcopley, catalogus Stedelijk Museum Amsterdam (1962)

Terwijl de kunstenaars, die na 1900 de doorbraak naar de ‘moderne kunst’ forceerden (de fauves, de expressionisten, de kubisten, maar ook nog de surrealisten) warm liepen voor de kunst der natuurvolken, leefde het Japanse voorbeeld vooral in het denken van vele vooraanstaande architecten voort. In de jaren vijftig van de twintigste eeuw echter is het classistischer China weer actueel voor de westerse kunst geworden. Hoe verschillend of zelfs tegengesteld de uitgangspunten ook zijn, toch bestaat er een opvallende verwantschap tussen de klassieke inktschildering en de schrifttekens der Chinezen, en dat wat de jonge kunstenaars van Europa en Amerika in de jaren vijftig en zestig ondernemen.

De term 'New York School' (ook: First Generation American painting) is een synoniem van 'abstract expressionisme', maar refereert specifieker aan de schilders, onder wie Jackson Pollock en Willem de Kooning, in New York City in de jaren 1940, die het abstract expressionisme hebben 'uitgevonden'. Deze vorm van expressionisme wordt ook wel "lyrische abstracte kunst" genoemd (http://www.answers.com/topic/new-york-school).

Rond 1946-1950 geven ook sommige kunstenaars van de "New York School" van het Amerikaanse halfrond zich actief aan schrifttekens over, zoals Joaquin Torrès-Garcia, die hier een voorloper wordt, Jackson Pollock, Adolph Gottlieb, William Baziotes, Theodoros Stamos en Bradley Walker Tomlin. Tijdens de jaren veertig voert Gottlieb een serie ‘pictographs’ uit die elk verdeeld waren in een allesoverdekkend, streng rechthoekig traliewerk. In deze onderverdelingen zien wij echter geschilderde, vlakke, cryptische beelden die van schematische anatomische segmenten, vissen, kruipdieren en vogels evolueren naar abstracte tekens – voorstellingen die een bezinning willen zijn op het prehistorische verleden van de mens.

Ook Alfred Lewin Alcopley (Wikipedia) behoorde tot de "New York School". In de midden van de jaren vijftig hield hij zich ook met de teken in de lyrische abstracte schilderkunst bezig. Hij was zelfs initiatiefnemer van de tentoonstelling "L'encre de Chine dans la calligraphie et l'art Japonais contemporain" die in 1955 in het Stedelijk Museum Amsterdam getoond werd en daarna in de meeste andere Wets-Europese landen. In Alcopley's schilderijen, tekeningen en ook op de bijbehorende zeefdrukken in de catalogus van de tentoonstelling in het Stedelijk (1962) zijn duidelijk expressieve tekens te zien.

Meer over het teken in de lyrische abstracte schilderkunst: Kunstna1945.

Uit eigen collectie deel 2: Breyten's surrealistische gedachtenstroom

2008-08-17T08:16:00.014+02:00

Galerie Espace, de oudste galerie voor eigentijdse kunst in Nederland, bestond in december van 2006 een halve eeuw. Na Lucebert in 1958 trok Espace nog een aantal andere dubbeltalenten aan zoals in 1964 de Zuid-Afrikaanse schilder en schrijver Breyten Breytenbach. In 1966 hield Breyten daar zijn tweede expositie getiteld "Le Singe Peint" van zijn schilderijen. Naar aanleiding hiervan gaf Espace een catalogus uit met als omslag een prachtige dubbele litho van menselijk gedaanten in een surrealistische stijl.

In het werk portretteert Breyten surrealistische menselijke en dierlijke figuren, meestal in gevangenschap. Hij illustreerde zijn eigen boeken. Breytenbach is beïnvloed door de Franse surrealist Paul Eluárd. Deze Franse dichter werd in 1895 geboren in Saint-Denis als Eugène Emile Paul Grindel. Eluard was, samen met Breton, Aragon en Soupault mede-oprichter van de surrealistische beweging. Paul Eluard pastte in zijn gedichten surrealistische technieken toe. Zo lijken zijn gedichten een spontane weergave van een gedachtenstroom, die uit het onderbewuste naar boven komt. Verder is Breyten enorm beïnvloed door de Nederlandse Vijftigers, Karel Appel en Lucebert: (VPRO). Bij de naam van Breyten Breytenbach veren sommigen nu even op; vooral als ze "De ware bekentenissen van een witte terrorist" lazen, zijn in 1984 verschenen verslag van zeven jaren in een Zuid-Afrikaanse cel als politiek gevangene onder het Apartheidsregime. Hij beschreef de gruwelen van psychologische marteling en bruut geweld, de bizarre hiërarchie waarin zwarten minder vlees kregen dan blanken en kleurlingen meer brood, de veranderende seizoenen bezien door zijn celraampje en de ruimte die hij in zichzelf vond.Het was beklemmend, indringend en prachtig, op een bikkelharde manier. Maar inmiddels zijn we bijna een kwarteeuw verder. Breytenbach is een gelauwerd schrijver, een graag geziene gast op literaire festivals en conferenties én hij is docent ‘creative writing’ aan verschillende universiteiten. Altijd met notitieboekje, waar hij af en toe in noteert. In 2006 nog was er een expositie van nieuwe werken in Galerie Espace in Amsterdam.

Uit eigen collectie deel 1: een mededelingenblad als schilderij

2008-08-16T20:18:00.009+02:00

In het mededelingenblad nummer 10, mei 1975 van het Centraal Museum Utrecht zit een langwerpig stuk doek (15 x 47 cm.) en daar staat één lange verfstreek op gemaakt door Rob van Koningsbruggen. In antwoord op een vraag hoe dat zich verhoudt tot zijn schilderijen antwoord hij: "Daar doe ik eigenlijk precies hetzelfde. Daar ga ik ook van links naar rechts met de kwast en zo wordt hij leeggestreken, he. De verf houdt op en dan is er geen verf meer. Dat zie je ook in het boekje". Is dit in het mededelingenblad nu ook een schilderij? "Ja, beslist wel... nou, ik vind, nou, 't kan teveel worden".

In het werk van de Nederlander Rob van Koningsbruggen is het schilderen gereduceerd tot enkele wel zeer elementaire beginselen. Koningsbruggen zouden we misschien wat zuiverder in de fundamentele leer kunnen noemen, hoewel hij zichzelf meer als een conceptueel kunstenaar zag (en daarom niet mee wilde werken aan de tentoonstelling ‘Fundamentele Schilderkunst’ in het Stedelijk Museum Amsterdam in 1975). Hoewel hij zich formeel van deelname had teruggetrokken was het toch mogelijk met zijn instemming een aantal werken van hem te tonen.

In de lijn van "Zero" maakte hij van 1971 tot 1974 schilderijen door de verfkwast in een regelmatige herhaling van handelingen op het doek leeg te strijken. Sindsdien heeft hij zich vastgebeten in de beperkingen en mogelijkheden van het traditionele schilderkunstige medium. Omstreeks 1974 gaat van Koningsbruggen ertoe over om het schilderij zelf als kwast te gebruiken door doeken met natte verf over elkaar heen te schuiven (zie afb. links: zonder titel, 1974 Stedelijk Msuem Amsterdam). In tegenstelling tot bijvoorbeeld Toon Verhoef heeft Van Koningsbruggen in het beginstadium reeds alle belangrijke beslissingen moeten nemen die het beeld zouden gaan bepalen, niet alleen over het formaat en de kleur maar ook over de schilderhandeling. Hij heeft het schilderen tot een volstrekt mechanisch procédé teruggebracht. Na de ideevorming en de initiële technische werkzaamheden - het klaarmaken van de doeken - is het schilderij in een paar seconden te voltooien, zoals hij in interviews enigszins provocerend meedeelt. Uitzonderlijk is dat volledig aan het oog van de schilder onttrokken is wat en hoe er geschilderd wordt; het is alsof de schilderijen zichzelf voortbrengen.

Het werk van Koningsbruggen is in vele museale collecties in Nederland opgenomen. Kijk verder op: Beeldendekunstna1945 voor meer informatie.

Parmigianno's vrouwenfiguren in Fontainebleau

2008-08-16T13:09:00.013+02:00

Primaticcio en assistenten, Chambre de la Duchesse d'Atampes (decoraties)

Voor Frankrijk zelf schiep Fontainebleau het artistieke klimaat waardoor de Franse kunst aansluiting vond bij de toonaangevende Italiaanse, hetgeen mogelijk gemaakt door een ambitieus "vorstelijk" mecenaat van kunsten en cultuur. Het hof van Fontainebleau werd in de 16de eeuw de culturele centrum van Frankrijk en groeide in enkele decennia uit tot een der belangrijkste en invloedrijkste artistieke centra van geheel Europa.

Een van de belangrijkste vernieuwingen die in Fontainebleau werden ingevoerd en van daaruit doorgegeven, was de combinatie van frescoschilderkunst met sculpturaal stucwerk. Door zijn plasticiteit bracht het stucwerk een nieuw scala van fantasierijke decoratieve vormen met zich, zoals het "rolwerk", dat een van de meest karakteristieke ornamenten van de maniëristische kunst in heel Europa is geworden. "Rolwerk" is een ornament, bestaande uit repen of banden met omkrullende zijkanten of uiteinden, waardoor een ruimtelijk effect wordt bereikt.

Mede door Fontainebleau zijn de Italiaanse maniëristische tendensen doorgedrongen tot de belangrijkste andere Europese cultuurcentra, met name Vlaanderen, de Noordelijke Nederlanden en het hof van Rudolf II te Praag. Een grote rol heeft hierbij de prentkunst gespeeld. Nog zeker twee eeuwen is Fontainebleau een trekpleister gebleven voor kunstenaars en kunstliefhebbers, hoewel haar grote invloed op de Europese kunst al grotendeels verleden tijd was en de zetel van het Franse hof was verplaatst naar Versailles.

Het is de Italiaanse maniëristische kunstenaar Rosso Fiorentino (bekend van de "De kruisafneming" uit 1521 in de Pinacoteca te Volterra) die Frans I in 1530 een eigen hofstijl zou bezorgen in Fontainebleau. Daar is door Rosso het "rolwerk" geïntroduceerd in de "galerie Francois I" (1530-1540). Rosso's opvolger was Francesco Primaticcio, die twee jaar later dan Rosso, in 1532, in Fontainebleau arriveerde. In tegenstelling tot Rosso's kunst, die een heftige, expressieve geladenheid bezat, kan de stijl van Primaticcio decoratiever, oppervlakkiger wellicht en eleganter genoemd worden. Zijn verblijf in Rome, in 1540, bracht een verandering in zijn stijl teweeg. Hij kwam in aanraking met de kunstwerken uit de klassieke oudheid en wat belangrijker is: hij leerde het werk van Parmigianino kennen, die uitblonk in het schilderen van langgerekte, gracieuze lichamen met weinig realistische proporties. Bij de decoraties van de vertrekken zou de invloed van Parmigianino steeds weer naar voren komen, zoals blijkt uit de decoraties (zie afbeelding boven) voor de Chambre de la Duchesse d'Atampes" (1541-1545), de minnares van de koning (bron: visuele kunsten OU).

Het kasteel Fontainebleau, gelegen even buiten Parijs, is een absolute "must" voor kunstliefhebbers.

Galerie Francois I, kasteel van Fontainebleau

Basilica di San Domenico in Siena

2008-08-15T12:04:00.020+02:00

Een kerk waar u niet aan voorbij moet lopen is de Basilica di San Domenico in Siena (Wikipedia). De neiging om, na het zien van prachtige bezienwaardigheden als het plein Piazza del Campo, de kathedraal van Siena (de Duomo) en Palazza Publico (stadhuis), er voorbij te lopen richting de grote parkeerplaats net buiten Siena is groot. De Baseliek van San Domenico is echter ook zeker een interessant bouwwerk en staat voor de verering van de heilige Catherine van Siena (Wikipedia). Het is gebouwd even buiten het centrum van de stad Siena op de Camporegio-heuvel tussen 1225 en 1265 in een Gotische-Sisterciënzer stijl. In de kapel van St. Catherine van Siena zijn de overblijfselen van het hoofd van de heilige te zien die op het marmeren altaar staat tentoongespreid. De kunstenaar Giovanni di Stefano heeft aan dit altaar gewerkt. De kapel is volledig bedekt met olieverfschilderijen en muurschilderingen waaronder de beroemde meesterwerken van Sodoma (Wikipedia) uit 1526, Mattia Preti, Pietro Lorenzetti en een beeldhouwwerk van Benedetto da Maiano.

Kaart van de Basilica of San Domenico met een schat aan kunstwerken:

1) Vault Chapel 2) Mattia Preti "Canonisation of Saint Catherine of Siena" 3) Andrea Vanni "Saint Catherine of Siena and a devotee" 4) Stefano Volpi "Apparition of the Virgin to the Blessed Andrea Gallerani" 5) Alessandro Casolani "Nativity of the Virgin" 6) Relics of Saint Catherine of Siena 7) Chapel of Saint Catherine of Siena 8) Francesco di Vannuccio "Virgin and the Child", Sodoma "God the Father and Saints" 9) Francesco di Giorgio "Adoration of the Shepherds" 10) Sacristy 11) Altar of the Blessed Ambrogio Sansedoni 12) German Chapel 13) Matteo di Giovanni "Madonna and Child with Saints Jerome and John the Baptist" 14) Benedetto da Maiano "Ciborium and Angels" 15) Francesco di Valdambrino "Saint Anthony Abbot", Pietro Lorenzetti "Virgin and Child with knights", 16) Guido da Siena "Majesty" 17) Sodoma "15 Scenes from the New Testament", Unknown "San Tommaso d'Aquino in Cattedra (affresco)" 18) Rutilio Manetti "Saint Anthony Abbot liberating a possessed woman" 19) Sebastiano Folli "Mystic nuptials of Saint Catherine of Alexandria 20) Francesco Vanni "Saint Hyacinth rescuing a statue of the Virgin and a monstrance from a fire".

Asger Jorn's A Soul for Sale

2008-08-14T19:33:00.003+02:00

De tentoonstelling "The Guggenheim Collection" in de Kunst- en Tentoonstellingshal van de Bondsrepubliek Duitsland in Bonn was wereldwijd het enige museum dat zo'n 200 meesterwerken presenteerde in 2006 van de Guggenheim Foundation uit New York, Venetië, Berlijn en Bilbao. Voor het eerst wordt de buitengewone verzamelgeschiedenis van het Guggenheim gepresenteerd in een veelomvattende expositie. En daar zag ik het schilderij "A Soul for Sale" (1958-59) van Asger Jorn voor het eerst. Dit schilderij maakte met zijn afmeting 200 x 250 cm. toen een diepe indruk op mij. Het werk heeft een enorme aantrekkingskracht.

"Kunst is een vorm van leven, prachtig lelijk, indrukwekkend, afstotend, zonder betekenis, onverbiddelijk, tegenstrijdig etc… Het maakt allemaal geen verschil uit, zolang het maar leven is dat zich krachtig voortzet." (1944)

Jorns vormentaal beweegt zich met volledige vrijheid, grote dynamiek en gepassioneerdheid over het doek. Jorn ontdekte tijdens de CoBrA periode het smeuïge en het spontane in een bewogen verfmassa waarin dieren, mensen, monsters, trollen en dwergen gestalte krijgen. Pas halverwege de jaren vijftig in Parijs vond Jorn zijn eigen stijl; de eerdere felle beweging van de lijn wordt dan tot een dramatisch bewogen verfmassa waarin grote, schimmige wezens, geesten of wazige visioenen opdoemen. Jorn wendt in "A Soul for Sale" alle mogelijke schilderkunstige technieken aan om zijn hallucinante verbeeldingskracht tot een aangrijpende werkelijkheid om te vormen. Uit de driftige penseelslag, de uitgeduwde verftube en het krassen met het paletmes, groeien grillige contouren en getormenteerde gestalte.

"We hebben kunst gedefinieerd als de levensvorm en esthetische kunst als de hernieuwing van leven: het opwekkende, onderhoudende, agerende, bezielende, inspirerende, bevruchtende, fascinerende, dweepzuchtig makende, explosief en uitbundig: de hernieuwing van het onbekende." (1963)

Guido Mazzoni in Napels

2008-08-13T18:31:00.014+02:00

Veel Italiaanse beeldhouwers van buiten Florence in de 15de eeuw toonden een neiging tot het illusionistische. Guido Mazzoni (ca. 1445 - 1518) uit Modenga was een van de eersten en meest begaafden van een aantal beeldhouwers die levensgrote en beangstigend levensechte figuren maakten die taferelen uit de evangeliën uitbeelden - meestal groepen die de geboorte of bewening voorstellen, zoals het Napolitaans terracotta beeldengroep van 1492 in S. Anna dei Lombardi (Kerk van Monteoliveto) te Napels, waarin Alfonso II als de heilige Joseph of Arimathea wordt uitgebeeld (zie foto hieronder: fig. uiterst links). De figuren dragen kleding uit die tijd en moeten sterk geleken hebben op de toneelspelers in de bijbelse drama's die, net als bijvoorbeeld de middeleeuwse mirakelspelen, in de openlucht werden opgevoerd op kerkelijke feestdagen en bedoeld waren om de betekenis van het bijbelverhaal te verduidelijken voor een groot publiek dat meerendeels uit ongeletterden bestond. Hun extreme naturalisme geeft hun dezelfde sfeer van actualiteit als deze mirakelspelen en de daarmee in verband staande gotische manuscriptverluchtingen vaak naar het groteske neigden, zijn in de groepen van Mazzoni alle niet-essentiële elementen uitgebannen (bron: Honour en Fleming. Algemene Kunstgeschiedenis, 1996).

In S. Giovanni Battista te Modena staat overigens ook een soortgelijke beeldengroep uit 1477-80. Momenteel wordt de beeldengroep in Napels gerestaureerd en kan de kerk niet bezichtigd worden. Gelukkig kreeg ik en mijn twee reisgenoten, Anna en Jant, toestemming van een aardige portier om de beelden groep even te mogen bekijken.

Voor meer foto's: ArtandArchitecture.

Kunst Lage Landen legde basis voor renaissance Florence

2008-08-11T21:02:00.024+02:00

Om verder te komen dan het gotische realisme was een tweede revolutie nodig, die zich omstreeks 1420 tegelijk en onafhankelijk van elkaar in Florence en in De Nederlanden inzette. We moeten dus over twee gebeurtenissen spreken, die weliswaar een gemeenschappelijk doel nastreefden, de verovering der zichtbare wereld, maar die in nagenoeg alle andere opzichten van elkaar verschilden (vgl. vroege renaissance van de schilder- en beeldhouwkunst en de architectuur en de nieuwe stijl in het noorden). Hoe men de stijl van de schilders in het noorden ook noemt, hun artistiek milieu was duidelijk ‘laat gotisch’. De invloed van de grote Vlaamse schilders reikte tot ver buiten hun land. Ze werden in Italië evenzeer bewonderd als de leidende Italiaanse schilders uit die tijd. Hun krachtige realisme heeft duidelijke invloed gehad op de schilderkunst van de vroege renaissance.

De eerste en waarschijnlijk doorslaggevende fase van de schilderrevolutie in Vlaanderen openbaart zich in het werk van een kunstenaar van wie de naam niet met zekerheid bekend is: Hans Memling. Als men werken van Memling vergelijkt met de meest verwante werken, de Frans-Vlaamse schilderingen van de internationale stijl, dan ziet men dat het in deze traditie pas. Tezelfdertijd maakt men kennis met een nieuw schilderkunstig verschijnsel. Men krijgt hier namelijk voor het eerst het gevoel door het oppervlak van het paneel heen te kijken naar een ruimtelijke wereld, die alle wezenlijke trekken van de werkelijkheid van alledag bezit: onbegrensde diepte, vastheid, samenhang en compleetheid.

Italianen claimen graag dat zij onder aanvoering van Michelangelo, Rafael en Leonarda da Vinci de renaissance hebben bedacht. Een Nederlands kunstinstituut in Florence toont nu aan dat de basis voor de ’wedergeboorte’ van de kunsten al in Vlaanderen werd gelegd. Een expositie in het hol van de leeuw. Maar het is bovenal een wonder dat de 'Triptiek voor Benedetto Pagagnotti' van Hans Memling (zie foto's resp. achterkant van zijpanelen, middenstuk en zijpanelen) en de 'Triptiek van de (onbekende) Meester van de Heilige Orsola' voor het eerst weer in hun oorspronkelijke samenstelling te zien zijn.

’Florence en de oude Nederlanden: dialoog tussen kunstenaars als Jan van Eyck en Ghirlandaio, Memling en Rafael 1430-1530’, t/m 26 okt. 2008. Palazzo Pitti in Florence. In het tekeningenkabinet van de Uffizi worden t/m 2 sep. 2008 tekeningen uit de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden uit eigen bezit getoond. Beide tentoonstellingen, die door het NIKI in Florence (Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut) zijn opgezet, maken deel uit van het ’Festival Olandiamo?’ (curatoren: Wouter Kloek en Bert Meijer).

Kijk voor uitgebreide informatie op:
http://www.bndestem.nl/algemeen/cultuur/3324956/Kunst-uit-de-lage-landen-in-Florence.ece
http://www.expatica.com/nl/life_in/feature/Olandiamo_-Dutch-art-in-Florence.html
http://www.trouw.nl/deverdieping/overigeartikelen/article1045887.ece/Vlaamse_meesters_op_zegetocht_in_Florence
http://www.wereldomroep.nl/actua/nl/cultuur/080625_olandiamo
http://medievalnews.blogspot.com/2008/08/art-exhibit-florence-and-ancient-low.html
http://www.blogdolcevita.com/post/411/art-exhibitions-florence-flemish-painters-on-exhibition-at-palazzo-pitti
http://www.ad.nl/cultuur/2403455/Nederlanders_leermeester_in_Florence.html

Glas-in-lood ramen van Marc Mulders

2008-08-11T15:27:00.016+02:00

Eind jaren zeventig overspoelt een golf figuratieve en ‘heftige’ schilderkunst de Westerse kunstmarkt en daarmee wordt een periode afgesloten van tentoonstellingen van analytische of fundamentele schilderkunst in Europa. Marc Mulders behoorde ook bij de zogenaamde "Nederlandse Nieuwe Wilden". Althans van de late generatie. De eerste werken die het Stedelijk Museum Amsterdam aankocht zijn van 1987. Het oeuvre van Marc Mulders (http://www.marcmulders.com/) wordt bepaald door wat misschien wel het grote thema in de kunstgeschiedenis is: de eeuwige cyclus van leven en dood. De uitdrukking van leven en sterven, dood en herrijzenis, heeft in de westerse schilderkunst lange tijd centraal gestaan en Mulders plaatst zichzelf bewust in die traditie. In reeksen schilderijen werkt hij deze thematiek uit en verkent hij de picturale mogelijkheden ervan. De katholieke iconografie bood Mulders een herkenbare symboliek voor het menselijk drama, voor het lijden en de hoop op verlossing. Na de doeken met meer uitgesproken religieuze thema’s ontstaan reeksen schilderijen van bloemen en dood wild, vissen en gevogelte (bron: DePont).

Ook maakt Marc Mulders prachtige en kleurige glas-in-lood ramen. De religieuze thema's zijn duidelijk te zien in het glas-in-lood raam die ik afgelopen juli gezien heb in Utrecht in de Catharijneconvent met als titel "Apocalypse"(2006: zie foto links). Afgelopen zaterdag één in Amsterdam bewonderd in De Nieuwe Kerk met als titel "De Tuin" (2005: zie foto rechts). Het laatste werk is zelfs gekozen tot het beste werk van de afgelopen 50 jaar. De verkiezing was georganiseerd door de Federatie Kunstuitleen. Dit raam is het nationale aandenken ter gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Beatrix. Op 29 april 2005 werd het door H.M. de Koningin een onthuld.

Voor uitgebreide informatie over de betekenis van de ramen:

Apocalypse: MarcMulders

De Tuin: MarcMulders

Jonathan Borofsky Counting 3287718-3311003

2008-08-10T16:51:00.011+02:00

"As an artist, my goal is to present illustrations of my thoughts regarding the meaning of time". (J.B., 1968)

Mijn eerste kennismaking met de Amerikaanse kunstenaar Jonathan Borofsky (Borofsky.com) was op een zomeropstelling in het Museum Boymans-van Beuningen Rotterdam en op de tentoonstelling van het Groninger Museum getiteld "Peter Blum Edition" in 1982. En natuurlijk op Doumenta IX in 1992 met zijn indrukwekkende werk "Man walking to the sky". Onlangs een kunstenaarsboek van Borofsky aangeschaft. Een merkwaardig boek getiteld: "Counting 3287718 - 3311003" uit 1991. Hoe is dit boek nu te verklaren?

Zowel hamerende figuren (de Werkers) als de man met gleufhoed en aktetas komen herhaaldelijk voor in Borofsky's tekeningen en schilderijen. De oorsprong van de Werkers ligt in een foto van een schoenmaker, die Borofsky om de één of andere reden getroffen heeft; die van de man met de tas is een persoonlijke belevenis. Een man in overjas en gleufhoed gooide een tijdlang papieren met namen en adressen erop in Borofky's brievenbus. Dat deze zo'n indruk maakte op Borofsky, hangt samen met een "concepteel project" waarmee deze sinds 1969 bezig is. Hij begon toen getallen - 1, 2, 3..., enzovoorts op vellen papier te schrijven, die hij vervolgens opstapelde. Al krabbelend kwam hij tot creatieve invallen, figuurtjes die hij op groot formaat projecteerde en vervolgens uitwerkte tot schilderingen. Borofsky's figuren zijn gebaseerd op observaties in zijn omgeving, beelden uit de massamedia, spirituele, sociale, politieke kwesties of op zijn eigen dromen. Het zijn allemaal notities van een rusteloos werkend brein, beelden van een wereld van gevoelens en gedachten waarin een aantal vaste bewoners rondspookt (zoals een "running man", die in vele tekeningen voortkomt) waarmee het idee van de kunstenaar voor ons herkenbaar wordt. Later werd het zijn gewoonte, telkens wanneer een werk voltooid was (bijvoorbeeld: "I dreamed I climbed a white mountain at 2206311 uit 1973 uit de collectie Boymans), het getal erop te schrijven dat hij op dat moment bereikt had.

Werken van Borofsky zijn opgenomen in collecties van het Museum van Boymans-van Beuningen Rotterdam en het Groninger Museum.

Hendrick de Keyser buiten in beeld.

2008-08-10T12:49:00.017+02:00

Hendrick de Keyser (Wikipedia) is beroemd om zijn verschillende bouwwerken in Amsterdam en in andere Nederlandse steden. Met zijn kerktorens, zoals die van de Wester-, Noorder- en Zuiderkerk, bepaalde hij het profiel van de stad Amsterdam. Hendrick de Keyser werd geïnspireerd door de Italiaanse Renaissance, maar verwerkte die stijl op een geheel eigen, Hollandse, manier. Zijn kenmerkende stijl is dan ook de Hollandse Renaissance gaan heten. Typisch aan zijn bouwwerken zijn de combinatie van rode bakstenen en witte natuurstenen. Daarnaast maakte hij veelvuldig gebruik van decoratieve elementen zoals zuilen en kroonlijsten. Na zijn dood is zijn stijl overgegaan in het Hollandse Classicisme.

Naast architect was De Keyser ook de beroemdste Nederlandse beeldhouwer van zijn tijd. Veel werken zijn te bewonderen in het Rijksmuseum Amsterdam. Maar er zijn ook twee prachtige werken op straat in Amsterdam te bekijken die zijn toegeschreven aan De Keyser. De een is een reliëf aan de Buitenpoort van een voormalig tuchthuis aan de heiligeweg 19 (Wikipedia). De poort dateert uit omstreeks 1603 en was de buitenste van twee poorten, de binnenste is al lang geleden verdwenen. Beide poorten kwamen uit de steenhouwerij van De Keyser. Twee zittende leeuwen van de binnenpoort bevinden zich in het Rijksmuseum; ze worden aan Hendrick de Keyser toegeschreven. Het stelt een tuchtmeester voor, die staande op een wagen met rasphout de grimmige wilde dieren, die de wagen trekken, voortzweept. Het is ook mogelijk dat de beeldhouwer ook de latere nieuwe bekroning voor deze Tuchthuispoort ontwierp met de Stedemaagd als "Castigatio" tussen twee geboeide mannen. Het woord "Castigatio" onder haar voeten aangebracht, duidt haar als het zinnebeeld van de tuchtiging aan. Een ander werk is een reliëf dat De Keyser omstreeks 1607 voor de Spinhuispoort (Wikipedia) aan de Spinhuissteeg 1 maakte. Het stelt voor hoe de tuchtmeesters een vrouw die met een visnet op schoot zit, met de roede bestraft, terwijl een meisje even het spinnen staakt om met een jonge poes te spelen. Helaas is dit reliëf in een verwaarloosde staat (bron: Elisabeth Neurdenburg. De 17e eeuwse beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden 1948).

Gronings bezit in De Nieuwe Kerk Amsterdam

2008-08-10T10:15:00.011+02:00

De Nieuwe Kerk in Amsterdam presenteert in de zomer van 2008 een ontdekkingsreis door de kunstgeschiedenis. Voor het eerst wordt aandacht besteed aan de aantrekkelijkheid van de zwarte mens in de kunst van de Nederlanden op de tenstoonstelling "black is beautiful" (BlackisbeautifulAmsterdam). Daar kwam ik tot mijn verassing een schilderij tegen van Anton Rooskens (1906-1976) uit het bezit van het Groninger Museum. Voor het museum een internationale halteplaats werd, was het een op de provinciale geschiedenis gericht instituut, een Museum voor Oudheden. Dat veranderde in 1955, met de komst van Jos de Gruyter. Uit geldgebrek moest De Gruyter een stadium overslaan: de dramatische schilderijen waarmee Cobra direct na de oorlog furore maakte waren al onbetaalbaar toen hij aantrad. Gelukkkig heeft het museum dit prachtige meesterwerk "Composition Afrique" van Rooskens uit 1954 kunnen bemachtigen.

Van de Cobra-kunstenaars heeft Rooskens zich, met Corneille, het meest laten inspireren door Afrika. Zelf bezoekt hij in de jaren vijftig Congo, Oeganda en Kenia. Ondanks de lichte teleurstelling waarmee hij terugkomt - "Ik had gehoopt tovenaars te vinden, maar het was voorbij!" - gaat hij meer gebruik maken van de kleur zwart en de voor Afrika typische kleuren oker, rood en groen. Dat is goed zichtbaar op "Composition Afrique" met zijn donkere mensachtige figuren en simpele ongemengde kleuren.

Uitgebreide informatie over Cobra en Anton Rooskens kunt u zien op: Beeldendekunstna1945.

Giovanni Battista Caccini in Amsterdam

2008-08-10T08:30:00.009+02:00

Florence is betoverend mooi. Vooral een bezoek aan de Santa Maria Novella is een ultieme kunstbeleving. Oorspronkelijk was er op de muren een grotere aantal fresco's geschilderd. Onder leiding van Giorgio Vasari werden de muren wit gekalkt, het monikkenkoor en het doksaal afgebroken en werden er tussen 1565 en 1571 tabernakels met frontons aangebracht. Een tabernakel is een in de vorm van een huisje gebouwde opbergplaats voor de gewijde hosties. Tabernakels bevinden zich op, boven of in een altaar. In het midden van de 19de eeuw is de inrichting van de Santa Maria Novella ingrijpend veranderd en gerestaureerd. De tabernakels zijn in 1859 verwijderd en de beelden verkocht. Een van die beelden was van Giovanni Battista Caccini (Wikipedia) en is sinds 2000 in het bezit van het Rijksmuseum Amsterdam. Het is de "Buste van Christus" uit ca. 1598, vervaardigd in opdracht van de familie Benedetti van wit marmer. Christus is hier in zichzelf gekeerd, met geloken ogen, uitgebeeld. Hij staart naar beneden, in de diepte. Het beeld stond oorspronkelijk bovenop een tabernakel van een ontwerp van Bernardo Buontalenti (1531-1608) tegen een pilaster (een platte zuil: een vlakke, iets uitstekende, verticale schacht op een muur of pijler). Caccini's reputatie mag nu in de schaduw van Giambologna terecht zijn gekomen, maar in zijn eigen tijd en binnen de grenzen van het Toscaanse groothertogdom was hij een zeer gevierde beeldhouwer en architect.

De gelaatsuitdrukking onderscheid zich van de koelere, soevereine gezichtstypes die gangbaar waren in het Florentijnse maniërisme. Het empathische van "Christus" kunnen we een barok-kenmerk noemen. Verder pakt Caccini in marmer eigenlijk twee separate tradities op en voegt ze samen: de zelfstandige driedimensionale Christus-buste toegepast als altaardecoratie. Maar hij verwerkte ook de verworvenheden van de 16de eeuwse buste-kunst In deze eeuw verdwijnt de rechte afsnijding ten gunste van een elegant gebogen onderlijn en wordt de aanzet tot de armen afgekapt.

Persoonlijk vind ik dit beeld de mooiste aankoop van het Rijksmuseum sinds jaren. Het beeld heeft afgelopen zaterdag diepe indruk op mij gemaakt. Het Rijksmuseum heeft het eerste Italiaanse monumentale marmeren beeld in de collectie alleen kunnen verwerven dankzij de vrome afkeer van de virtuositeit van maniërisme en barok, die anderhalve eeuw geleden zelfs een Christus uit de kerk verjoeg (bron: Rijksmuseum bulletin 2001/4).

Het beeld is nu te zien ter gelegenheid van het afscheid van hoofddirecteur Ronald de Leeuw. Van 12 juni t/m 31 augustus 2008 presenteert het Rijksmuseum een persoonlijke selectie van veertig aanwinsten die verworven zijn gedurende zijn directeurschap (1996-2008).

Interessant is om verder te weten dat Giovanni zijn broer Giulio Caccini (Wikipedia) een bekende componist was en dat Giulio de vader was van de componiste Francesca Caccini (Wikipedia).

Een verborgen schat in Napels... Capella Sansevero dei Sangro

2008-08-08T13:54:00.014+02:00

De "Cappella Sansevero", is een absoluut hoogtepunt van de Napolitaanse barok, die gebouwd is als grafkapel voor de zes leden van de familie Sangro, die hun palazzo hadden aan de overkant van de straat. Het is de prins Raimondo di Sangro die deze kapel heeft heeft laten inrichten (MuseoSansevero). Speciaal aan de kapel is dat je er zowel christelijke als vrijmetselaarssymbolen naast elkaar terugvindt. Ik beperk mij tot drie bekende Rococo werken die u in de kapel kan bezichtigen. Weer één van de verborgen schatten in Napels.

Het meest spectaculaire beeld is ongetwijfeld de ‘Gesluierde Christus’ (1753) van Giuseppe Sanmartino (1720-1793), in het midden van de kapel. Met een onwaarschijnlijke verfijning is het dode lichaam van Christus afgebeeld onder een flinterdunne sluier. Het ongelofelijke aan het beeld is dat de gelaatstrekken (ogen, neus, mond en spieren in de arm) onder de sluier te zien zijn. Het lijkt alsof het beeld later is toegedekt. Ditzelfde verbazingwekkende concept is gebruikt bij een beeld van de moeder van Raimondo, "La Pudicizia" (1752). Dit beeld is gemaakt door Antonio Corradini (1668-1752). Het is een beeld van een naakte staande vrouw die van hoofd tot voeten is bedekt met zo'n zelfde soort sluier of voile, waaronder haar gelaatstrekken op een prachtige manier doorschijnen. Volgens de mythe moet je de voile optillen om kennis te verkrijgen. Met "Il Disinganno" is een zelfde soort “truc” uitgehaald. Het is een meesterwerk van de beeldhouwer Francesco Queirolo (1704-1762). Het moet de vader van Raimondo voorstellen en is een beeld van een man die worstelt om zich te bevrijden van een net dat om hem heen gewikkeld zit. Hij wordt daarbij geholpen door een gevleugelde jongeling. Wat het beeld zo verbazingwekkend maakt is dat het lijkt alsof het standbeeld als eerste is gemaakt, en het net er later omheen gehangen is. En dat terwijl het standbeeld uit één stuk gemaakt is.

Capella Sansevero Napels

Simon Vouet's geest in Napels

2008-08-08T10:51:00.012+02:00

Er is geen document bekend dat de Franse barokschilder Simon Vouet (Wikipedia) daadwerkelijk in Napels is geweest. Zijn aanwezige schilderijen in Napels (St. Bruno ontvangt de getuigenis van de Orde der Kartuizers, 1624/26 in Museo Nazionale di San Martino (zie foto hierboven) en De Besnijdenis, 1626 in Museum di Capodimonte) zijn in Rome gemaakt. Deze moderne werken hebben enorme invloed gehad op de locale caravaggisten. Vouet was vooral gespecialiseerd in het schilderen van gedrapeerde stoffen en de manier hoe hij de intense gebaren schilderde was vernieuwend. De barokgeest van gevoel en beweging in de werken weerspiegelt duidelijk de tijdgeest van de contrareformatie.

In de veelzijdige kunst van Vouet is de van Caravaggio afhankelijke periode slechts een voorbijgaande. Het is duidelijk dat Vouet's smaak en voorkeur anders gericht waren, want hij voelde zich aangetrokken tot een uiterlijke, zinnelijke, niet weinig melodramisch schoonheid. De schilderingen in de kerken van Rome (San Francesco a Ripa en San Lorenzo in Lucina) openbaren, hoewel klaarblijkelijk op Caravaggio geïnspireerd, in hun wezen toch classistische tendenzen: de belangstelling voor gebaar en houding, de voorkeur voor het theatrale; alleen de rol, die het licht te vervullen kreeg bij het verstrekken van de dramatische werking, doet op zekere hoogte aan het Napolitaanse Caravaggisme denken.

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Brussel heeft ook een prachtig werk van Vouet: "De heilige Carolus Borromeus bidt voor de pestlijders van Milaan". Het was geschilderd voor het hoofdaltaar van de kerk van de Congrégation de la doctrine chrétienne, Parijs. Het werk doet sterk denken aan het schilderij in San Martino. Beide werken laten zien dat Vouet een meester is in grote gebaren.

Apollo vilt Marsyas

2008-08-08T09:16:00.011+02:00

Marsyas was een sater uit Frygie, vermaard om zijn spel op de dubbele pijpen, een soort fluit. Marsyas had zoveel vertrouwen in zijn muzikaal talent dat hij de God van muziek, Apollo, uitdaagde voor een wedstrijd. Zij kwamen overeen dat de winnaar mocht bepalen wat de verliezer zou betalen, en wezen de muzen aan als jury. Apollo won doordat hij zijn lier ondersteboven kon bespelen. Marsyas werd opgehangen aan een boom en levend gevild. "Helaas! Het spijt me want zoveel is me die fluit niet waard ! En terwijl hij schreeuwt wordt de opperhuid van zijn lichaam gestroopt. Hij was één grote wonde. Van alle kanten spoot het bloed. De spieren kwamen bloot te liggen en de trillende aders die zonder enige huidbescherming waren, sprongen op en neer" (Ovidius, "Metamorfosen", Boek VI, v. 386-390). Op die manier straft Apollo de sater Marsyas, die het lef had te betwijfelen dat de hemelse melodie van Apollo's lier superieur was aan de aardse zinnelijkheid van zijn fluit

De tranen van de andere saters en nimfen vloeiden samen en vormden de Marsyas, een bijrivier van de Meander. Ovidius (Wikipedia) beschrijft (Ovid. Metamorphosen 6, 392-400) ook hoe de tranen van Marsyas' vrienden de rivier de Marsyas doen ontstaan (SaturaLanx.telenet).

Deze mythe, dikwijls afgebeeld in oude kunst, werd herontdekt door renaissanceschilders (o.a. Titiaan en Raphael) en barokschilders (o.a. Guercino, Poussin en Ribera) voor wie de rivaliteit tussen de blaas- en de snaarinstrumenten overeenkomst met die tussen sensuele en intellectuele muziek.

Er zijn twee varianten van Jusepe de Ribera bekend; afbeelding links: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel (1637) en afbeelding rechts: Museo Nazionale di San Martino, Naples (1637). Jusepe de Ribera schilderde dit meestwerk in 1637, toen zijn stijl tot volle ontplooiing was gekomen. De hier voorgestelde passage uit de "Metamorfosen" van Ovidius is een uiting van het esthetische klimaat dat in Napels heerste, de stad die toen beschouwd werd als de hoofdstad van de schilderkunst. Om zich goed en vooral tragisch uit te drukken put hij, zoals Caravaggio, uit de populaire bronnen en uit de realiteit. Zijn schilderijen zijn voorzien met modellen die, zoals Marsyas, zo uit de stegen van Napels komen.

"Expressionisme avant la lettre" in Ca' d'Oro Venetië

2008-08-06T18:01:00.017+02:00

Het Ca d’Oro (http://venice.jc-r.net/palaces/ca-d-oro.htm) is het fraaiste specimen van Venetiaanse gotische woningbouw dat bewaard is gebleven. Wanneer de zon op het water schijnt en sprankelende lichtreflecties over de stenen spelen en de donkere nissen van de loggia's ontsluiten (zie foto onder), lijkt het hele bouwwerk één vurige fata morgana. Alle karakteristieke elementen van de Venetiaanse School komen hier samen: kleur, licht, overdaad en exotische fantasie (bron: Agon Gids Venetië). Tot de collectie in Galleria G. Franchetti alla Ca d'Oro (http://www.artive.arti.beniculturali.it/) behoren schilderijen, fresco’s, beelden, aardewerk, wandtapijten en meubelen. Vooral de verzameling schilderijen is belangrijk. Hiertoe behoren werken van Filippino Lippi, Andrea Mantegna, Luca Signorelli, Vittore Carpaccio, Titiaan, Tintoretto, Antonie van Dijck en Francesco Guardi. Hoogtepunten onder de beeldhouwwerken vormen een marmeren dubbelportret van Tullio Lombardi en een lunet van Maria met kind van Sansovino. Waar ik vooral aandacht op wil vestigen is een meisjesportret van Jacopo Pontormo (1494-1556). Een laat werk van na 1520. Geen kunstenaar is het tot dan gelukt zo'n onschuldig en gevoelig meisjesportret te schilderen. Geen kunstenaar bouwde met sterkere oorspronkelijkheid voort op Michelangelo’s prestaties dan Pontormo, vooral bekend van de versiering (Kruisafneming, 1525-1528) van de Capponi-kapel in de San Felicita in Florence (Wikipedia).

Onder de verschillende artistieke stromingen in de tijd na de Hoge Renaissance wordt die van het Maniërisme tegenwoordig het meest besproken. In de zestiende eeuw neemt men meer en meer afstand van de opvatting dat schoonheid een kenmerk is van materie en van de daarbij behorende gedachte dat schoonheid bestaat uit de juiste verhouding tussen de samenstellende delen. De schoonheid wordt verwezenlijkt door de veruiterlijking van een innerlijke visie en niet zozeer door het opvolgen van algemeen geldige regels. Giorgio Vasari (Digischool) betoont zich een kind van zijn tijd wanneer hij in platoonse zin betoogt dat de kunsten voortkomen uit de geest, dat de geest hun eerste oorzaak is en de natuur hun tweede. ‘Het disegno is niet anders dan een uiterlijke expressie en verheldering van het concept dat men in de geest heeft en wat men zich voorstelt in de gedachten en opbouwt in de idea’. Kunstenaars als Pontormo, Bronzino en Fiorentino werden als ‘uitvinders’ beschouwd van een kunst die een weerlegging vormde van de Renaissancecanon van harmonieuze natuurimitatie. Zij hadden bepaalde eigenaardigheden van Rafael en Michelangelo overgenomen en hieruit een gekunstelde, ‘gemanierde’ stijl ontwikkelt. Het maniërisme als ‘expressionisme avant la lettre’.

Medardo Rosso... de impressionistische vernieuwer

2008-08-06T16:02:00.015+02:00

Medardo Rosso, Madame X (1896), Ca' Pesaro

Het werk van de Italiaan Medardo Rosso (1858-1928) markeert, niet minder dan dat van Rodin, het begin van de moderne beeldhouwkunst. Het heeft vooral in Italie een beslissende invloed gehad: er loop een rechte lijn van Rosso, via de Futuristen, Fontana en Manzoni, naar de Art Povera. In 1898 ontstaat er naar aanleiding van Rodin's "Balzac" een bittere en vruchteloze strijd tussen de twee kunstenaars over de vraag wie het impressionisme in de beeldhouwkunst heeft geïntroduceerd. Alleen door de futuristen in zijn waarde herkend, wordt Rosso allengs vergeten. Pas eind 20de eeuw, nu Rodin's faam Rosso niet meer totaal overschaduwt en het beeld van de 19de eeuw meer nuances heeft gekregen, heeft men meer oog voor de vernieuwende en radicale in Rosso's werk. In ieder geval hebben beide kunstenaars in de tweede helft van de negentiende eeuw het gladde oppervlak van het classicistische beeld aangetast. In hun (impressionistische) beelden lijken de vormen van binnen uit te zijn ontstaan, vanuit het thema zelf. Zij kunnen niet meer als een imitatie van de werkelijkheid worden gedefinieerd.

Toch plaatste plaatste zijn straat- en tuinscènes in een sfeervol decor, dat op zichzelf een kwetsbaar materiaal leek te zijn; hierin ging Rosso verder dan Rodin. Hij plaatste er converserende mensen, buspassagiers of lezers in. "Het menselijke gezicht is niet langer een omhulsel, een onbeweeglijke vorm, want niets is onbeweeglijk en alles maakt deel uit van de gehaaste en veelvoudige improvisaties van het universum", aldus Rosso. Voor meer informatie over Rosso en zijn plaats binnen de moderne kunstkijk dan op Beeldendekunstna1945 onder Overzicht stromingen,stijlen en groepen/Moderne Italiaanse beeldhouwkunst.

Mijn eerste echte kennismaking met Rosso was vorig jaar in het prachtige Ca' Pesaro, International Gallery of Modern Art in Venetië (Museiciviciveneziani). Het heeft veel indruk op mij gemaakt. Maar liefst acht beelden van Rosso zijn daar te bekijken. Het impressionisme straalt ervan af. Heel gevoelsmatig heeft hij de beelden bijna onherkenbaar vormgegeven. Deze uitstraling heb ik bij Rodin nog nooit gevoeld. Ervaar dit zelf en beoordeel.

Gelukkig kunt u ook beelden van Rosso dichter bij huis bekijken: Openluchtmuseum voor Beeldhouwkunst Middelheim Antwerpen (Kikirpa) en Het Kröller-Müller Museum Otterlo ("Glimlachende vouwenkop, 1890 KMM.nl en Kind in de zon, 1892).

Net.kunst: de kunst van onze tijd

2008-08-03T12:37:00.006+02:00

Tot nu toe heb ik mij nog nooit in net.kunst (digitale kunst via internet) verdiept. Toevallig kom ik in het Stedelijk Museum Bulletin StedelijkMUseumPDF hierover een artikel tegen van Chiara Alinovi. De HTML-programmeertaal lag aan de basis van veel vroege net.kunst, die zich dientengevolge vooral richtte op de mogelijkheden van de hypertekst. Specifiek voor de hypertekst-stroming is het experimenteren met taal. Dit geldt bijvoorbeeld voor veel werken die gecreëerd werden voor de tentoonstelling "Under Capricorn - The World Over (Stedelijk - archief) in het Stedelijk Museum (1996). Zo combineerde en arrangeerde Laurie Anderson Kunstbus) in "Here" de meest voorkomende woorden in het Engels in de vorm van plattegronden. In deze site experimenteert zij met de 250 meest gebruikte Engelstalige woorden. De openingspagina vertoont een wereldkaart die langzaam van links naar rechts voorbijschuift. Op de wereldkaart kunnen oplichtende punten aangeklikt worden met als gevolg dat er woorden te voorschijn komen. De woorden vormen associaties die naar keuze op rijm zijn of acroniemen vormen (Stedelijk.nl).

Een van de mijn favoriete Nederlandse kunstenaars die ook op de tentoonstelling was vertegenwoordigd was Peter Struycken (Klankschap) in samenwerking met F. van Manen (geluid en internetprogrammering) van Stichting Klankschap (Klankschap). F. van Manen ontwikkelde overigens de "proprietary software" voor de lichtsculptuur "De Vlam" van Peter Struycken voor de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag die onlangs werd geopend op 28 juli 2008. Het werd een vlam, waarbij lichtbronnen individueel aan te sturen zijn door de computer. Geen gemakkelijk opgave want voor de veranderingen en verplaatsingen van de lichtelementen is een speciaal stuurprogramma ontworpen door de gebroeders van manen. De verwachting is dat "De Vlam" tenminste twintig jaar kan branden (Klankschap).

En zo kom je op internet van het Stedelijk Museum Amsterdam uiteindelijk aan de Prinssegracht 4 in Den Haag terecht.

Tentoonstelling Napolitaanse School in wording?

2008-08-02T17:02:00.013+02:00

Luca Giordano, 17de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Brussel

Nog nooit is er een overzichtstentoonstelling geweest in België of Nederland. Prachtige werken zijn opgenomen in de collecties in musea van beide landen. Er zijn dus voldoende redenen om nu eens eindelijk een tentoonstelling te organiseren over de Napolitaanse School: Van Caravaggio tot Giordano... schilderijen uit de collectie van Belgische en Nederlandse musea. Barokke schilderkunst in Napels uit de 17de eeuw. Uiteraard aangevuld met werken (caravaggio, Caracciolo, Domenichino, Gentileschi etc.) van andere musea. Hieronder alvast een opzetje.

Aniello Ascione
MuseumBredius
Luca Giordano
Kikirpa
Mattia Preti
Kikirpa
Guido Reni
Kikirpa
Jusepe De Ribera
Kikirpa
Giuseppe Recco
BoymansCultuurwijs
Francesco Solimena
Mauritshuis
Simon Vouet
Kikirpa

Wordt iemand geïnspireerd? Wie durft het aan? Welke (gast)conservator, tentoonstellingsmaker of museumdirecteur voelt zich geroepen?

Robert Zandvliet in Museum Belvedere

2008-08-02T15:08:00.008+02:00

Bovenstaand schilderij (Zonder Titel, 1998) is een werk van Robert Zandvliet. Het is een prachtig en treffend werk. Vanmiddag gezien in het Museum Belvedere (MuseumBelvedere). Zandvliet behoort tot de meest succesvolle kunstenaars van dit moment. Zijn werk gaat de hele wereld over. In 1994 won hij de Prix de Rome voor schilderkunst. Vele musea in Nederland hebben werk van hem aangekocht. Al geruime tijd is de natuur voor hem de belangrijkste bron van inspiratie. Zijn composities zijn abstract, maar hebben vaak toch een duidelijk "landschappelijk" karakter. Dit ziet u ook in bovenstaand werk. Sinds 1997 maakt hij landschappen. Hij zegt hierover: "Het was alsof ik de voorwerpen uit het vroegere werk eruit haalde en de achtergrond naar voren bracht, nooit om de rechtstreekse verbeelding van een zichtbare werkelijkheid, van een herinnering aan een bestaand landschap of een foto daarvan". Hij zegt zijn eigen schoonheidservaring van een landschap over te willen brengen op de beschouwer, zonder daarbij een beeld te kopieren.

Uitgebreide informatie over Robert Zandvliet staat op: DePont. Verder is een heel interessant artikel over Zandvliet geschreven door Saskia Bak in "Ons Erfdeel" jaargang 42 (1999). Het artikel staat digitaal op de Digitale Bibliotheek voor Nederlandse Letteren: (DBNL).

Het Museum Belvedere in Heereveen houdt van 29 augustus t/m 23 november 2008 een tentoonstelling over Robert Zandvliet dat u zeker niet mag missen.

Weelderige stillevens uit Napels in Hollands bezit

2008-08-02T08:47:00.021+02:00

Tijdens de Renaissance was Napels als kunstcentrum van geringe importantie en kon ze niet bogen op een schilderkunst van Europees niveau. In de 17e eeuw verandert dat en schaart Napels zich onder de toonaangevende cultuur- en handelscentra van Europa.

Heel opvallend is dat in Nederland slechts twee schilderijen in museale collecties zijn opgenomen van deze "Napolitaanse School": In het Boymans Van Beuningen Museum Rotterdam met Giuseppe Recco, Stilleven met maskers, boeken en muziekinstrumenten, 1670, olieverf op doek, 103,5 x 157 cm. (zie foto links) en in het Museum Bredius Den Haag met Aniello Ascione, (eind 17de eeuw) Vruchtenstilleven, (124 x 91 cm.), olieverf op doek (124 x 91 cm. (zie foto rechts).

Beide werken zijn stillevens. Ook al vertoont dit werk sterke overeenkomsten met het Nederlandse stilleven, er zijn ook duidelijke verschillen. Zo zijn er het aan Caravaggio ontleende kleurgebruik en de asymmetrische compositie waardoor de vruchten een minder ornamentele schikking krijgen. Daarnaast wijken de Napolitanen met hun monumentale formaat af van de Hollanders en Vlamingen. Deze stillevens hebben niet in de eerste plaats een emblematische betekenis. Zo vormen veeleer de neerslag van de ontdekking van en reflectie op de alledaagse werkelijkheid waaraan ze hun bestaan danken. Het is overigens geen toeval dat dit genre juist in de handelsstad Napels, te midden van een weelderige mediterrane vegetatie, bijzonder geliefd was.

Een prachtige collectie is te zien in het Museum Capodimonte in Napels: MuseoCapodimonte

Neue Leipziger Schule

2008-08-01T09:16:00.011+02:00

Matthias Weischer, Korridor 2006 Stedelijk Museum Amsterdam

Alle stromingen binnen de schilderkunst van de 20de eeuw die tot de actuele kunst behoren vinden gewoon hun voortzetting in de 21e eeuw. Op de kunstmarkt bestaat daarnaast weer grote belangstelling jonge figuratieve schilderkunst.

De tentoonstelling Eyes Wide Open toonde dit jaar een selectie van de recente aanwinsten van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Van Matthias Weischer zijn twee pareltjes van schilderijen te zien (Bonefast). Het Gemeentemuseum bracht dit jaar ook een solotentoonstelling van Matthias Weischer. Zie de recensie "Weischers interieurs van illusie" in DeVolkskrant. Het museum kocht werken aan van de belangrijkste vertegenwoordigers: Neo Rauch, David Schnell en Matthias Weischer (Gemeentemuseum). Het aankopen van deze generatie, die nog niet in beide musea vertegenwoordigd was, biedt een goede context voor de nieuwe generatie Duitse schilders die onder leiding van Neo Rauch bekend zijn geworden als de "Neue Leipziger Schule".

De jonge Duitse kunstenaars Neo Rauch en Matthias Weischer zijn de laatste jaren geziene kunstenaars in de grote Nederlandse musea. Het zijn de bekendste representanten van de Neue Leipziger Schule, (Elsevier) een groep kunstenaars die op dit moment met kleurrijke, figuratieve schilderijen de wereld verovert. De beeldtaal van deze kunstenaars uit Leipzig grijpt terug op de werkelijkheid van het voormalige Oost-Duitsland waarin symboliek, stedelijke architectuur en verlaten interieurs een belangrijke rol spelen.

Verwacht:

Cobra Museum Amsterdam: 04.10.2008 t/m 11.01.2009 Neue Leipziger Schule
De tentoonstelling komt tot stand in samenwerking met het Oostenrijkse Essl Museum. Het is de eerste overzichtstentoonstelling van deze groep innovatieve kunstenaars in Nederland.

en

Drents Museum Assen: 25 januari t/m 10 mei 2009 Realisme uit Leipzig. 3 generaties Leipziger Schule.

Groot overzicht van drie generaties realistische kunstenaars uit Leipzig (D) met werk van Werner Tübke (1929-2004) en Bernard Heisig (1925) uit de eerste generatie en van Ulrich Hachulla (1943) uit de tweede generatie. Van de zogenaamde Neue Leipziger Schule (derde generatie) zal werk getoond worden van onder andere Matthias Weischer, Michael Triegl, Jan Dörre, Isabelle Dutoit, Johannes Rochhausen en Miriam Vlaming.

Avonturen met een collectie in Huis Bergh

2008-07-31T15:00:00.005+02:00

Jan Polak. Kruisproef van de Heilige Helena, 1486, paneel

De belangrijke verzameling Middeleeuwse kunst die Jan Herman van Heek tussen 1912 en 1957 voor ‘zijn’ Huis Bergh (http://www.huisbergh.nl/) bijeenbracht, is slechts zelden wetenschappelijk onderzocht. Daarin is nu verandering gekomen. Ter gelegenheid van de 70-ste verjaardag van prof. dr. Henk van Os, adviseur van Huis Bergh, heeft een tiental vrienden, studenten en oud-collega’s een artikel geschreven over een object of een groep objecten naar keuze. Die artikelen zijn bijeengebracht in een bundel met de titel Avonturen met een collectie (verscheen in maart 2008). Op basis van deze artikelen maakt Huis Bergh een tentoonstelling waarin elk van de voorwerpen extra aandacht krijgt. De keuze weerspiegelt de breedte van de collectie, hij omvat schilderijen, beeldhouwwerken en ivoren. Duidelijk wordt dat het onderzoek een aantal verrassende uitkomsten heeft opgeleverd: de hereniging van delen van een altaarstuk, de identificatie van een groep valse ivoren, de presentatie van prenten die de kunstenaar tot voorbeeld hebben gediend, het zichtbaar maken van ondertekeningen en iconologische analyses. In Avonturen met een collectie wordt ook aandacht besteed aan de vele publicaties van Henk van Os en de televisie-uitzendingen die hij gedurende ruim vijftien jaren heeft gemaakt; een grote keuze ervan is te bekijken. In het wetenschapskabinet wordt uitgelegd hoe natuurwetenschappelijk onderzoek behulpzaam is geweest bij het dateren van objecten.

Avonturen met een collectie. Ontdekkingen in de verzamelingen van Huis Bergh. Thema van het jaar 2008. 1 mei 2008 t/m 6 januari 2009.

Werkelijkheidsverbeelding in het Museum Mesdag

2008-07-31T10:59:00.011+02:00

De schilders van De School van Barbizon (Digischool) probeerden voor het eerst de schoonheid van het landschap zelf weer te geven, zonder het te willen verfraaien of te verlevendigen met figuren die een verhaal vertellen. Met hun werkwijze introduceerden zij een nieuw begrip in de schilderkunst: "en plein air", in de buitenlucht schilderen. Tot de protagonisten van de school van Barbizon behoorden Jean Baptiste Camille Corot (1796-1875), Charles-François Daubigny (1817-1878), Jean-François Millet (1814-1875) en Théodore Roussau (1812-1867). Belangrijke inspiratiebron was de Hollandse landschapschilderkunst uit de 17e eeuw. Ze werden natuurlijker bevonden dan de Franse landschappen van Poussin en Lorrain. Door de ‘Hollanders’ leerden zij de natuur op een andere manier te bekijken. Een rechtvaardiging van deze visie vonden zijn in het werk van Constable. Doordat de Barbizon-kunstenaars ter plekke schilderden, konden zij niet al te lang aan hun studies werken; bij voorkeur was het dezelfde middag nog klaar. Hun penseelstreek diende noodzakelijkerwijs snel en doeltreffend te zijn, zoals in Corots vlot geschilderde studie van rotsen in het bos van Fontainebleau (zie bovenstaande foto: Aan de rand van het bos van Fontainebleau, ca. 1850, Museum Mesdag). Daubigny was waarchijnlijk de eerste die een grote compositie van twee meter breed ("Villerville-sur-Mer", 1864, Museum Mesdag) ter plekke schilderde en het doek vervolgens inzond naar de Salon (Wikipedia) van 1864. De schilders van Barbizon die toch al weinig sympathie koesterden voor de gevestigde politieke orde in Frankrijk, vonden elkaar in hun afkeer van het academische systeem en in de overtuiging dat hun onacademische benadering van het landschap een onmiskenbare bijdrage was tot de vernieuwing van de Franse schilderkunst van hun dagen. Het beroemde schilderij "La descente des vaches dans le Jura (vergelijk: Esquisse pour "La descente des vaches dans le Jura", ca. 1836, Museum Mesdag) van Théodore Rouseau werd zelfs op een Salon geweigerd.

De Nederlanders die zich lieten inspireren door de School van Barbizon werden al in 1875 de Haagse School genoemd. Een verzamelnaam voor een groep schilders die landschappen en genrevoorstellingen naar de natuur schilderden en bijna allen in Den Haag woonden. De beweging floreerde tussen 1875 en 1890. Belangrijke vertegenwoordigers waren Jozef Israëls (1824-1911), Jacon en Willem Maris (1837-1899, 1844-1910), Anton Mauve (1838-1888), Hendrik Willem Mesdag (1831-1915) en Willem Roelofs. Hun streven was de stemming en de poëzie van het landschap weer te geven. Ze schilderden bij voorkeur een ‘vuile’ dag in grijze, stemmige toonschakeringen in een brede en forse manier van schilderen, in tegenstelling tot een "verveelend-mooi-blauwe lucht". Niet alleen hun observatie naar de werkelijkheid was nieuw in Nederland, ook hun brede forse manier van schilderen was tot dan toe ongebruikelijk (bron: Kunst OU).

Zie verder bericht Landschapschilderkunst op 24 juli 2008. Museum Mesdag Den Haag is gesloten wegens verbouwingen tot begin 2010. Panorama Mesdag is wel open.

Het ultieme kunstgenot... Van Eyck's Sonsbeek Paviljoen

2008-07-30T19:16:00.010+02:00

Een belangrijk uitgangspunt was dat het gebouw niet mocht onthullen van binnen gebeurde zolang men niet heel kortbij was gekomen, en het zijdelings benaderde. Voor- en achteraan verscheen het paviljoen als een gesloten massa waarin geheimen verborgen zaten. De wanden werden zijdelings en diagonaal ontsloten via een viertal poortjes die evenwel geen diep doorzicht boden. Ik wilde diffuus licht dat van alle zijden gelijkmatig op de beelden viel, geen licht dat er vanuit één zijde op neer scheen. Voorts vind ik dat getemperd licht de tactiele waarde intensiveert en de uitstraling van de dingen verhoogt. Vooral in schemerlicht blijft een holte een holte en nodigen sculpturen meestal uit om aangeraakt te worden. Vandaar het doorschijnend dak. Arp, Brancusi, Pevsner, Gaudier Brzeska, Gonzáles, Hepworth, Giacometti, Richier, Ernst, Matta, Noguchi, Tajiri, Caro, Turnbull, Constant, Wouters, Pomodoro, Paolozzi - klein, groot, dun, dik, hout, steen, metaal, donker, licht, zwaar, draderig, vast, glad, precies, ruw - allemaal binnen één structuur. En mensen - veel, te veel of amper geen - die binnen en buiten, rond, tussen en door wanden heen gingen (of renden - als het kinderen waren). Naarmate de regen van dag tot dag neerviel, kwamen bepaalde dingen die ik wilde, eigenaardig genoeg, beter tot hun recht (Aldo van Eyck, 1965).

Van Eyck ging ervan uit dat kunst een autonome uitdrukkingswijze is die zich niet á-priori hoeft te koesteren in of te meten aan de natuur. Bovendien meende hij dat eigentijdse kunst een stedelijke oorsprong had: het paviljoen moest een "urbaan" karakter hebben, de beslotenheid, de dichtheid en de complexiteit van de stad bezitten. De structuur mocht de inhoud niet prijsgeven tot de bezoeker er dichtbij was. Met simpele middelen wist Van Eyck in een rijke afwisseling van ruimten, sokkels en nissen, een labyrintachtige ruimte te creëren waarin mensen en kunstwerken elkaar ontmoeten, samendrommen en onvermijdelijk in botsing komen... "Pardon beeld, mag ik even passeren?"

Ontwerp: Archined en

Foto's: Bluffton

Paviljoen voor de 5de Internationale Beeldententoonstelling in het Park Sonsbeek te Arnhem, 1966; herbouwd in de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum, 1965-1966/2005-2006 Aldo van Eyck (1918-1999).

Barokke topstukken in Groningen

2008-07-29T19:20:00.026+02:00

Door zijn aantrekkelijke vorm - liggend (dus op een tombe toe te passen) en tegelijk halfopgericht (dus sterker gericht naar de beschouwer en met meer mogelijkheden voor handeling) - werd de demi-gisant (een half opgerichte figuur, lezend of in gedachten verzonkend) een zeer veel gebruikt motief in de grafsculptuur van de 17de en de 18de eeuw. Daarmee werd een nieuw type grafmonument gerealiseerd. Formeel is deze opgerichte graffiguur gelijk aan vele Etruskische en Romeinse grafbeelden op sarcofagen. Het marmeren praalgraf in de NH-kerk te Midwolde dat de van origine Mechelse beeldhouwer Rombout Verhulst (Wikipedia) in 1664-69 maakte in opdracht van de Groningse edelvrouwe Anna van Ewsum, voor haar overleden echtgenoot Carel Hieronymus van In- en Kniphuizen, demonstreert hoe de belangrijkste beeldhouwer van die tijd in de Noordelijke Nederlanden (na Hendrik de Keyser 1565-1621 en Quellinus de Oude 1609-1668) door de combinatie van een gisant en een demi-gisant een dan inmiddels traditionele formule nieuwe betekenis gaf, naar de eisen van zijn adellijke opdrachtgever. De overleden edelman ligt op de eerste plan opgebaard, terwijl de beeldhouwer achter hem op een hoger niveau zijn weduwe Anna als "accoudée" plaatste. Haar arm rust op een bijbel en een zandloper, resp. symbolen van haar godsvrucht en van haar besef van de vergankelijkheid van het leven. Ook wordt de zandloper wel gesymboliseert als de tijd die vervliegt. Merk op dat de vleugels van de zandloper van elkaar verschillen. Rechts zien we de vleugel van een vogel, links die van een vleermuis. Ze symboliseren dag en nacht. Met haar andere hand maakt ze een gebaar van berusting. Onder aan de tekstplaat vinden we een lamp (het levenslicht) met direct daarboven een schedel, die de lamp tracht uit te blazen.

Binnen één monument is door twee liggende figuren de laatmiddeleeuwse tegenstelling tussen leven en dood belichaamd. Verhulst koos voor een realistisch, haast anekdotisch thema met alleen in het bijwerk (putti met vanitas, zandloper, grafurn) zinnebeelden van dood en vergankelijkheid. Tegelijkertijd gaf Verhulst, middels de demi-gisant van Anna, uitdrukking aan de deugdzaamheid van de rouwende weduwe, die zich als opdrachtgeefster prominent op het monument liet vereeuwigen in haar rol van hoedster van haar mans memoria. En juist dat gold als een belangrijke taak voor een weduwe van adel. Het adellijke aspect wordt overigens ook ster benadrukt in dit monument door het ruime vertoon van de geslachtskwartieren die de edele afstamming van de overledenen zichtbaar maken (bron: Kunst Open Universiteit).

Op de tombe stonden twee engeltjes (putti), waarvan de linker heeft moeten wijken voor het vrij stijve beeld van Bartholomeus Eggers (Wikipedia) van de tweede man van Anna van Ewsum, Georg Wilhelm van In- en Kniphuizen. Sinds geruime tijd bevindt dit engeltje in het Groninger Museum. Deze linker putto houdt een omgekeerde toorts in zijn hand. Een slang kronkelt om zijn lijf en hij heeft, in vergelijking met de andere putto, een relatief oud gezicht. Hij is het symbool van vergankelijkheid. De gedoofde fakkel symboliseert de eindigheid van het leven. De putto rechts steunt met zijn rechter voet op een schedel (overwinning van de dood); hij houdt zijn gezicht afgewend van de spiegel in zijn linker hand (de kwetsbaarheid van het aardse bestaan). Deze putto is het symbool van het (eeuwige) leven (bron: Van Inn- en Kniphuisen, uitgave VROM).

In tegenstelling tot het grafmonument voor Johan van Kerckhoven in de Leidse Pieterkerk heeft Verhulst de dode in Midwolde niet weergegeven in een harnas, wat de normale wijze zou zijn, zeker iemand van adel, maar in een huiselijke dracht met een slaapmuts, een kamerjas en slippers. Verhulst heeft dus een iconografie ontwikkeld waarbij het overlijden, het doodzijn, voorgesteld wordt al een diepe slaap (bron: bulletin van de Stichting Oude Hollandse Kerken, lente 1998).

Een ander werk van Verhulst staat in de NH-kerk te Stedum. Dit is een marmeren grafmonument van Adriaen Clant (Adriaan Clant was één van de ondertekenaars van de Vrede van Munster in 1648) en is in 1672 in de kerk geplaatst in opdracht van zijn zoon. De wijze, waarop de tombe is geplaatst met het hoofdeinde naar de muur doet het gemis aan architectonische omlijsting minder voelen dan bij de andere monumenten van Verhulst. Wel is weer de wand met overeenkomstige motieven voorzien, waarbij de kinderfiguurtjes niet ontbreken. Het beeld behoort door de uitdrukking van het gezicht (zie onderstaande foto's) mede tot zijn beste werken (bron: De zeventiende eeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden, Neurdenburg).

Voor verdere uitgebreide informatie: F.T. Scholten. Rombout Verhulst in Groningen. Zeventiende eeuwse praalgraven in Midwolde en Stedum, Utrecht, Stichting Matrijs/Stad en Lande Historische Reeks 1/2, 1983.

Beide prachtige en indrukwekkende beelden zijn meer dan een bezoek waard.

Roy Arden in Antwerpen

2008-07-29T16:31:00.015+02:00

DE ORDE DER DINGEN, de najaarstentoonstelling (12 sep 2008 - 04 jan 2009) van het MuHKA (Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen) is opgebouwd rond het online beeldarchief van de Canadese kunstenaar Roy Arden (1957, Vancouver, Canada). Het betreft een visuele database van meer dan 30.000 beelden, allemaal afkomstig van het internet, die alfabetisch zijn ingedeeld in allerlei meer of minder bizarre categorieën, de ene al rigoureuzer gedefinieerd dan de andere. Een geweldige en overdonderde fotoshow:

http://www.royarden.com/worldas.html (reguires QuickTime broadband internet connection)

Voor meer informatie over Roy Arden: http://www.muhka.be/toont_beeldende_kunst_detail.php?la=nl&id=2590&subbase=komende&jaartal=.

MuHKA liet al eerder werk van hem zien op "Intertidal" van 16 dec 2005 - 26 feb 2006 Vancouver Art & Artists (http://www.muhka.be/verzamelt_depot_artist.php?person_id=620&letter=A&la=nl). Een overzicht van hedendaagse kunst uit Vancouver, Canada. Met zijn ‘documentaire’ straatfotografie leunt Roy Arden het dichtst aan bij een historische (én humanistische) traditie die onder meer op het pionierswerk van Walker Evans en August Sander teruggrijpt. Zie de foto met als d' Elegance #1 uit 2000 hieronder.

De nieuwste zwier in Utrecht

2008-07-29T11:30:00.016+02:00

In 1754 overleed Maria Duyst van Voorhout, Vrijvrouwe van Renswoude, op 92-jarige leeftijd te Utrecht. In haar testament had zij bepaald dat haar zeer aanzienlijke fortuin grotendeels besteed zou moeten worden aan de stichting van drie instellingen die "eenige van de verstandigste, schranderste en bekwaamste jongelieden" uit weeshuizen van Den Haag, Delft en Utrecht zouden moeten opleiden (zie tekst bovenstaande foto en klik voor vergroting). In Utrecht werd de fundatie toegevoegd aan het stadskinderhuis, dat gehuisvest was in het voormalige Agnietenklooster (het huidige Centraalmuseum). Het nieuwe opleidingsinstituut werd in de jaren 1756-1761 links van het weeshuis gebouwd.

De opdracht ging naar de Utrechtse steenhandelaar en aannemer Jan Verkerk. Asymmetrische rococo-ornamantiek, die in Parijs vanaf 1730 in interieurs was toegepast, vond in de Republiek in het algemeen omstreeks 1750 ook aan het exterieur op brede schaal navolging. In tegenstelling tot het Franse voorbeeld waar deze vormentaal eigenlijk alleen in het interieur is toegepast, werd de nieuwe asymmetrische rocaille-ornamentiek hier ook als gevendecoratie toegepast. Het waren beeldhouwers, ambachtslieden en werkbazen die het architectonisch ontwerp leverden en ook grotendeels zelf uitvoerden. De Fundatie van Renswoude in Utrecht is hier een prachtig voorbeeld van. De Utrechtse steenleverancier en aannemer Jan Verkerk ontwierp het gebouw in 1756 en voorzag de middenrisaliet van het gebouw van een monumentale natuurstenen gevel, met Corinthische pilasters op de uiteinden, een rijk cartouche onder het centrale venster en een strak omlijste kuif als bekroning. In de afwerking van de grote regentzaal vier "de nieuwste zwier" hoogtij, met een weelderige schoorsteenmantel, plastisch houtsnijwerk en een bijbehorend stucplafond.

De Fundantie van Renswoude bestaat nog steeds: http://www.fundatievanrenswoude-utrecht.nl/.

Scuola di san Giorgio degli Schiavoni

2008-07-28T19:35:00.019+02:00

Venetië is een fantastische en bijzondere stad. Overweldigend. Toch maakte vorig jaar een eenvoudig gebouwtje de meeste indruk. Het heet "Scuola di san Giorgio degli Schiavoni". Het ligt wat afgelegen. De kans is groot dat u de enige bezoeker bent. Het bevat een van de grootste schatten van Venetie. De "scuola" waren godsdienstige broederschappen met ieder een bepaald gebouw in de stad als middelpunt, waar een groep leken bijeen kon komen (Stedentipsvoortrips). De "Scuola di san Giorgio degli Schiavoni" werd in 1451 gesticht door de Dalmatische kolonie in Venetië. Dalmatië tegenwoordig een deel van Kroatië, stond in die tijd onder Venetiaans gezag. De Dalmatiërs die in Venetië woonden, kwamen in hun "scuola" bijeen onder de bescherming van de heiligen Joris, Tryphon en Hiëronymus. De schilder Vittore Carpaccio kreeg de opdracht verhalen uit hun leven te schilderen, en door zich op Hiëronymus, de geleerde heilige, en Joris, de militair, te concentreren bracht hij elkaar aanvullende christelijke voorbeelden van actief en contemplatief leven onder de aandacht van de broederschap. Op de begane grond bevindt zich een fries met deze schilderijen, de enige van zijn vijf schilderijencycli die bewaard zijn gebleven in de "scuola" waarvoor hij oorspronkelijk is gemaakt, en min of meer op de bedoelde plaats (de serie is rond het midden van de 16de eeuw van de eerste verdieping naar beneden gebracht). Op twee na tonen al deze doeken - die tussen 1502 en 1508 zijn vervaardigd - de belevenissen van de drie beschermheiligen.

Op deze website zijn de schilderijen goed te bekijken Museumplanet. "Museum Planet is the complete visual guide to cities and places". Zelden zo'n prachtige website gezien!

Carpaccio kon zo meesterlijk een verhaal uitbeelden dat geen van deze taferelen toelichting behoeft, behalve "Het visoen van Augustinus". Dat illustreert een brief van Augustinus waarin deze vertelde dat hij eens, zonder te weten dat Hiëronymus overleden was, deze schriftelijk in een theologische kwestie om raad had willen vragen, toen plotseling zijn cel in een fel licht baadde en een hemelse stem hem om zijn verwatenheid berispte. Een Venetiaanse editie van deze apocriefe brief was in 1485 gepubliceerd. De weergave van het verhaal is een ideale weergave van de studeerkamer van een humanist uit Carpaccio’s tijd: een man van de letteren die evenzeer geïnteresseerd is in de astronomie, beeldhouwkunst en muziek. Dit blijkt ook duidelijk uit de rationele ordening van de ruimte, de ingewikkelde bemeubeling en de variatie in de plaatsing van de talrijke voorwerpen op het bureau, de bank, de boekenplanken, het altaar, enz…

Wander Bertoni en vele anderen in Helmond

2008-07-28T15:35:00.011+02:00

Het roestvrijstalen beeld "Icarus" van Wander Bertoni in het kasteelpark te Helmond, waarvan het origineel in aluminium uit 1953 in Antwerpen (Middelheim) staat, is een indrukwekkend beeld. De titel Icarus verwijst naar de mythe van Daedalus en Icarus (http://www.beleven.org/verhaal/daedalus_en_icarus). Vader en zoon proberen van een eiland te ontsnappen met behulp van zelfgemaakte vleugels. Maar de enthousiaste Icarus vliegt te hoog naar de zon en de was waarmee zijn vleugels aan zijn lichaam bevestigt zitten smelt, waardoor hij in zee stort. Het thema heeft in de beeldende kunsten een lange traditie waarbij het onderwerp aangegrepen wordt om te waarschuwen tegen overmoed. Het kan echter ook de onderzoekende geest van de mens symboliseren. In het werk van Bertoni valt duidelijk een opwaartse beweging waar te nemen die zich vanuit het grondvlak in tegengestelde richtingen voortzet. De diverse scherpe uitsteeksels doen denken aan vleugels en de gehele vorm treft gelijkenissen met een menselijk lichaam. Het geheel staat vol van kracht en symboliseert hier de momenten voor het neerstorten van de jonge en enthousiaste Icarus.

Bovenstaand beeld is een van de vele beeldhouwwerken in de stad Helmond. De stad Helmond heeft veel kunstwerken in parken, op pleinen en straten. Hier KunstRouteHelmond vindt u een overzicht van de beelden die u tegenkomt tijdens het wandelen van de ‘Kunstroute’. De "Kunstroute" voert u langs een bijzondere en gevarieerde verzameling kunstwerken en "Open Galerieën" in het centrum van Helmond. Een aanrader!

Voor meer informatie over de moderne Italiaanse (figuratieve) beeldhouwkunst kijk op Beeldendekunstna1945 onder moderne Italiaanse beeldhouwkunst.

Marcel van Eeden

2008-07-28T14:36:00.009+02:00

Het Centraal Museum toont vanaf 17 mei t/m 17 augustus 2008 een serie van 19 tekeningen van Marcel van Eeden getiteld Matheus' dream. Dit was mijn eerste kennismaking met deze interessante kunstenaar. Het Centraal Museum heeft de serie in bruikleen gekregen uit de Verzameling Hedendaagse Tekeningen van de provincie Utrecht. Dit Jaar vertoonde het Stedelijk Museum Amsterdam op de tentoonstelling van aanwinsten genaamd "Eyes Wide Open" ook tekeningen van Marcel van Eeden, getiteld Flags, 2003-2007.

Marcel van Eeden werkt al jaren aan een zeer omvangrijk project dat hij Encyclopedie van mijn dood noemt. Sinds 1993 reconstrueert hij in tekeningen zijn eigen ‘hiervoormaals’, met behulp van beeldmateriaal en teksten van voor zijn geboorte in 1965. Naast bronnen uit eigen land gebruikt hij hiervoor ook reisboeken, ansichtkaarten en fotoboeken uit andere delen van de wereld, zoals Finland, Hongarije, Noord- en Zuid-Amerika. De tekeningen zijn geen exacte kopie van het beeldmateriaal. Van Eeden onttrekt beelden aan de originele context en creëert zijn eigen realiteit. Door de geschiedenis te manipuleren ontstaat een ‘tijdloos’ beeld dat ruimte openlaat voor meerdere interpretaties.
Voor zijn langlopende missie maakt Van Eeden per dag minstens één tekening met negro-potlood. De serie Flags laat minder grijstinten zien dan zijn overige tekeningen. De afbeeldingen zijn hier teruggebracht naar eenvoudige contrastrijke vormen.

Marcel van Eeden tekent iedere dag een zwart-wit tekening voor zijn tekenblog: http://www.marcelvaneeden.nl/.

Dirk Bouts en het Speculum van Museum Meermanno.

2008-07-28T10:11:00.026+02:00

Een altaarstuk, of retabel, is een gebeeldhouwde of geschilderde decoratie die is geplaatst op een altaar. Al vanaf de eerste eeuwen van het christendom vormen altaren een vast onderdeel van het kerkinterieur. Van de vroege Hollandse schilderkunst hangt geen enkel werk nog op de plaats waar het ooit voor is gemaakt. Meestal wordt de Hollandse kunst van de 15de eeuw behandeld als onderdeel van de Vlaamse primitieven. Het Sacrements-altaarstuk van Dirk Bouts uit 1464/68 behoort tot die zeldzame werken van de Vlaamse Primitieven die zich vandaag nog bevinden op de plaats waarvoor zij oorspronkelijk bestemd waren. Op 15 maart 1464 sloot Bouts een contract af met de "Broederschap van het heilige Sacrament" voor het schilderen van een drieluik, dat een plaats zou krijgen in een van de kapellen in de kooromgang van de Sint-Pieterkerk in Leuven.

Bouts situeert het laatste Avondmaal in een eigentijds, gotisch interieur. Behalve de 12 discipelen en Christus bevinden zich hier nog vier personen in deze ruimte. Dat zijn de vier meesters van de Broederschap, de mannen met wie Bouts het contract afsloot. De man die het dichtst bij Christus staat was de belangrijkste van het gezelschap. Hij was schout. Centraal in de compositie zit Christus die zijn zegende hand boven de hostie en de kelk houdt. Dit is meteen ook de kern van de voorstelling: de instelling van de eucharistie (Wikipedia).

De scènes op de zijpanelen stellen prefiguraties van het Laatste Avondmaal voor, gebeurtenissen uit het Oude Testament die door middeleeuwse theologen als voorafspiegelingen van het Laatste Avondmaal werden beschouwd. Aan de ene kant Melchisedek en het Pascha; aan de andere kant het Manna in de woestijn en Elia. De Leuvense godsgeleerden die volgens het contract Bouts moesten adviseren, hebben ongetwijfeld ook de keuze van deze prefiguraties bepaald. Uitgebreide studie hoefden zij daarvoor niet te verrichten, want drie van de prefiguraties, te weten Melchisedek, het Pascha en het Manna, worden in relatie met het Laatste Avondmaal besproken en afgebeeld in het "speculum humanae salvationis" (Spiegel van de menselijke betekenis). In dit in de late middeleeuwen populaire werk werden gebeurtenissen uit het Oude en het Nieuwe Testament met elkaar in verband gebracht (bron: Om iets te weten van de oude meesters. De omgang met de Vlaamse primitieven. Nijmegen/Heerlen, 1995). Het is niet uitgesloten dat Bouts zich heeft laten inspireren door houtsnedes waarmee 15de eeuwse gedrukte uitgaven van het "Speculum" zijn verlucht, welke zich nu bevindt in het Museum Meermanno (CollectiesMeermanno).

Een ander werk van Bouts in de Sint-Pieterkerk is de "Marteldood van H. Erasmus" van ca. 1460/64 (Kikirpa)

Wilt u meer weten over waar de Vlaamse primitieven zich bevinden? Kijk op deze fantastische website van het "Studiecentrum voor de vijftiende-eeuwse Schilderkunst in de Zuidelijke Nederlanden en het Prinsbisdom Luik" (http://xv.kikirpa.be/nl/homepage.htm).

In memoriam Jos Hermans

2008-07-27T18:56:00.017+02:00

The Annunciation to the Virgin. Illuminated by
Taddeo Crivelli Ferrera, ca. 1470 (J. Paul Getty Museum)

Precies één jaar geleden op 27 juli 2007 overleed Jos. M.M. Hermans, hoogleraar in de Westerse handschriftenkunde en boekwetenschap aan de Universiteit Groningen.

Het bezoek aan het Museum Het Valkhof te Nijmegen op de tentoonstelling "De gebroeders Van Limburg" en de wandelingen in Florence, Siena, Pisa en Rome in 2005 samen met Jos en zijn familie waren gezellige en leerzame momenten. Ik zal deze onvergetelijke momenten altijd blijven koesteren.

Voor meer informatie over Jos kijk op: Wikipedia en Bifolium.

Rembrandt Het loflied van Simeon

2008-07-27T16:32:00.010+02:00

Vorige week heb ik een van de mooiste schilderijen ooit gezien in het Mauritshuis. Het is het schilderij "Het loflied van Simeon" uit 1631 van Rembrandt. Een onroerend werk. Heel scherp en super gedetailleerd geschilderd.

De geschiedenis van Simeon wordt verteld in het evangelie van Lucas 2 (lucas: 25-33) (Statenvertaling). De godvrezende Simeon had van de Heilige Geest vernomen dat hij niet zou sterven alvorens de Messias te hebben gezien. Op de dag dat de ouders van Jezus hun kind naar de tempel brachten, werd Simeon door de Geest naar de tempel geleid, alwaar hij in het kindje de Verlosser zag. Rembrandt heeft het ogenblik uit het verhaal uitgebeeld, waarin Simeon zich realiseert dat het langverwachte moment is aangebroken en hij de Heer prijst. Hij heeft zijn hoofd geheven in een lichtbundel die wellicht de goddelijke openbaring symboliseert. Links naast hem knielt Maria, die verrast opkijkt bij Simeons worden, en naast haar zit Jozef met het koppel duiven in zijn handen. Zij vormen samen met de voor hen staande figuur die de armen ten hemel heft een nietig groepje in de enorme en indrukwekkende ruimte van de gotische kerk, die geïnspireerd lijkt te zijn op de Pieterskerk te Leiden. Het sterke contrast tussen lichte en donkere partijen versterkt dit effect. Veel details in de halfduistere delen van de voorstelling ziet men pas na enige tijd, zoals de gelovigen die zich op de trappen rechts bevinden, en de hogepriester die bovenaan de trappen onder een groot baldakijn zetelt (bron: Mauritshuis. Een vorstelijke verzameling). Men zegt wel dat Leonardo da Vinci dat dramatisch effect van licht en schaduw heeft uitgevonden dat in de kunst bekend staat als "clair-obscure", dat Caravaggio er een spectaculair effect van heeft gemaakt, maar dat Rembrandt er de magie aan heeft gegeven. En menselijkheid.

Museum Mauritshuis... meer dan een bezoek waard! Mauritshuis

Zielen van Napels

2008-07-27T13:54:00.010+02:00

Menig toerist heeft in Napels het nabijgelegen Pompeï en de Vesuvius bekeken, zich vergaapt aan de barokke architectuur, en geslenterd door de ontelbare steegjes met kilometers wasgoed. Anders dan de gemiddelde toerist is documentairemaker Vincent Monnikendam verder gegaan dan alleen deze indrukwekkende bezienswaardigheden vastleggen. Afdalend in de achterafstraatjes, toont hij in 'Zielen van Napels' het schrijnend contrast tussen de ultra-arme en puissant rijke bewoners van deze eeuwenoude stad. Ergens lijkt het of in Napels sinds de Renaissance niet wezenlijk iets veranderd is. Nog steeds bekommert vooral de steenrijke adel zich daar over het lot van de allerarmsten. De huidige adellijke leden van de nog immer actieve liefdadigheidsinstelling Pio Monte della Misericordia zien het als een erecode om hun rijkdom te delen met de minderbedeelden. Het altaarstuk 'De zeven werken van Barmhartigheid', dat in 1607 in opdracht van hun voorgangers geschilderd werd door niemand minder dan de beroemde kunstschilder Caravaggio, is voor Monnickendam een prachtige aanleiding om heden en verleden met elkaar te verbinden. 'Zielen van Napels' is een bewogen portret van de bewoners van deze bijzondere stad, intelligent in beeld gebracht en rijk van inhoud, zonder moralistisch commentaar. Napels blijkt een rariteitenkabinet dat menige toerist zal zijn ontgaan (filmfocus.nl).

Kijk nu via TVOPJEPC naar de film.

Estes, Hanson en Morley uit het depot in Utrecht

2008-07-27T11:01:00.015+02:00

Malcom Morley's Ship's dinner party 1966, Richard Estes Chinese Lady 1974 en Duana Hanson's Derelict woman 1973 zijn momenteel in kader van de tentoonstelling "Standpunten" (CentraalMuseum) in het Centraal Museum Utrecht uit het depot tevoorschijn gehaald. Eindelijk zou ik zo zeggen. Beide kunstwerken heb ik uitgebreid beschreven in Beeldendekunstna1945 onder hyperrealisme. De werken behoren tot mijn favorieten uit een Nederlandse museale collectie; de technische en objectieve registratie en de transformatie daarvan op het doek is fantastisch. De laatste keer dat ik ze gezien heb was in 1988 op de tentoonstelling "Amerikaans Fotorealisme" nog op de oude lokatie in het Museum Hedendaagse Kunst.

Wordt het niet weer tijd een nieuwe tentoonstelling te organiseren over hyperrealisme met topstukken uit het buitenland? Misschien in samenwerking met Kunsthal Rotterdam? Een droomwens.

De gisant en de tombe: realisme en ideaal in Utrecht

2008-07-27T09:44:00.016+02:00

Sinds de Griekse en Romeinse oudheid nam vanaf de 5de eeuw geleidelijk de aandacht voor de identiteit van de overledene af en daarmee zouden gedurende ongeveer vijfhonderd jaar zowel het meest beeldbepalende onderdeel van de grafkunst verdwijnen - de afbeelding van de overledene -, als het identificerende grafschrift. De gestorvene raakte in anonimiteit. Pas vanaf de 11de eeuw keerde de behoefte aan verpersoonlijking, identificatie en herkenning in de grafkunst terug. Aanvankelijk gebeurde dat slechts met eenvoudige opschriften, later in combinatie met het portret van de gestorvene, de zogenaamde "effigies" (latijns voor: beeltenissen). Voor de beeldhouwers betekende de terugkeer van het "portret' op het graf een uitdaging, die tot talrijke originele oplossingen aanleiding gaf. Het thema van de overledene, liggend op zijn tombe, zou in de volgende eeuwen zeer uiteenlopende manieren worden uitgewerkt, variërend van een vlakke ingekraste voorstelling tot een volledig vrij gebeeldhouwde liggende figuur of "gisant" (frans voor: liggend). Voor zo'n middeleeuwse tombe met een gebeeldhouwde beeltenis geldt dat een direct verband gemaakt kan worden met de Romeinse sarcofaag.

Een prachtig voorbeeld in Nederland is de zandstenen graftombe van Dirk van Wassenaer uit ca. 1470 in de Sint-Janskerk (Wikipedia) te Utrecht. Wassenaer was een geestelijk leider (proost) van van het Sint-Janskapittel. Hier is een overtuigende weergave van een liggende dode gecreëerd, die met gesloten ogen en gekruiste handen is opgebaard. Het persoonlijke, weinig gestileerde gelaat heeft ingevallen wangen. De kleding valt op natuurlijke wijze in zware plooien om het lichaam. Twee toevoegingen dragen in het bijzonder bij tot een grotere werkelijkheidssuggestie, namelijk het kussen onder het hoofd van de proost en de leeuw (attribuut van moed en kracht) aan de voeten (bron: Kunst Open Universiteit).

In alle opengestelde kerken te Utrecht zijn korte beschrijvingen van de bezienswaardigheden in het interieur aanwezig. Tevens verzorgen de aanwezige gidsen gratis rondleidingen. U wordt door de gidsen heel enthousiast en vriendelijk ontvangen! Zie voor meer informatie op http://www.kerkenkijken.nl.

Museum Meermanno en de Italianen.

2008-07-25T20:31:00.022+02:00

Museum Meermanno richt zich op het geschreven en gedrukte boek in het heden en verleden. De uiterlijke vorm en de ontwikkeling van de vormgeving van boeken staan hier centraal. De naam Meermanno-Westreenianum herinnert aan twee personen die aan de wieg hebben gestaan van dit museum. De belangrijkste is Baron W.H.J.van Westreenen van Tiellandt (1783-1848) die in dit huis, waar hij woonde, een uitgebreide boekenverzameling bijeenbracht. Zijn achterneef en belangrijke inspirator, Johan Meerman (1751-1815), bezat eveneens een indrukwekkende boekencollectie, waarvan een deel uiteindelijk ook werd opgenomen in de collectie van Van Westreenen. Na de dood van Van Westreenen vielen huis en gehele collectie toe aan de staat. In 1852 werd het huis opengesteld als museum. Van Westreenen was een typische 19de eeuwse verzamelaar die grote belangstelling had voor de geschiedenis van de oude culturen. Hij verzamelde niet alleen boeken maar ook voorwerpen uit onder andere de Griekse, Romeinse en Egyptische oudheid. Hij wist daarbij bijzondere stukken te bemachtigen. Bovendien zijn er onder meer familieportretten en souvenirs van zijn reizen in het museum te vinden (bron: Meermanno.nl).

Een van de boeken in de collectie is het "getijdenboek van de Meester van Catharina van Kleef" (Meester van Catharina van Kleef en Lieven van Lathem, ca. 1460, Utrecht?). Op deze website Literatuurgeschiedenis.nl is het hele boek te bekijken en door te bladeren. Vrijwel iedere bladzijde is verrassend door de prachtige versiering.

Wat veel mensen niet weten is dat er ook een aantal werken zijn van oude Italiaanse schilderkunst. Twee werken worden uitgebreid beschreven door Henk van Os en I. Sjobbema in het boek "Aan de oorsprong van de schilderkunst" (zie lijst met mijn favoriete boeken). Het zijn resp. werken van Francesco Vannuccio, Madonna met de HH. Laurentius en Andreas, ca. 1380 en Meester van de Osservanza (ook Sassetta genoemd), Maria met Kind en heiligen, ca. 1425. Beide werken worden overigens ook beschreven door Henk van Os in zijn boek "Gebed in schoonheid. Schatten van privé-devotie 1300-1500". Niet zelden behoren kunstvoorwerpen voor de huiselijke devotie, 'rekwisieten van een intiem spiritueel theater' zoals Henk van Os het uitdrukt, tot de fraaiste kunstwerken uit de late middeleeuwen. Met zijn keuze van de meest interessante en het best geconserveerde specimen van devote kunst die de laatste twee eeuwen voor de Reformatie hebben voortgebracht - gedreven in goud of zilver, gesneden uit hout, getekend op perkament of papier en vooral geschilderd op paneel - ontsluiert Van Os resoluut het geheim van de 'excercitia' in gebed en meditatie die geestelijken en hooggeplaatste leken ooit beoefenden; deze voorwerpen moesten hen helpen het doel te bereiken waarnaar zij smachtten: God nabij te zijn.

Het boek Gebed in Schoonheid van Henk van Os is nu overal te koop voor maar EUR 15,--. Het is een belangwekkend, vlot leesbaar boek die de lezer laat kennismaken met een gefundeerde, moderne visie op de religieuze kunst en iconografie van de middeleeuwen.

Mark Rothko

2008-07-25T10:09:00.007+02:00

Hierboven is een werk afgebeeld van Mark Rothko "Untitled, 1962 uit de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam. Rothko's werk heeft een absolute, onontkoombare zeggingskracht die te maken heeft met de warmte en de zuigkracht van zijn kleurgebruik, en met de onwezenlijk tedere manier waarop hij zijn doeken heeft geschilderd. Het ging Rothko niet om esthetische schoonheid, maar om pure ervaring: "Ik ben niet geïnteresseerd in relaties tussen kleuren en vormen of iets dergelijks... ik ben alleen geïnteresseerd in fundamentele menselijke emoties - tragedie, extase, ondergang en dergelijke - en het feit dat veel mensen mentaal instorten en beginnen te huilen als ze geconfronteerd worden met mijn schilderijen laat zien dat die basisemoties ook zeker overkomen. Mensen die huilen voor mijn schilderijen hebben dezelfde religieuze ervaring die ik had toen ik schilderde''.

"In Nederland waren abstracte schilderijen met veel verfspatten in de mode, en daar moest ik geregeld over schrijven. Daar had ik weinig plezier in. Maar hier in Bazel stond ik ineens voor een heel ander modern schilderij – en het werd stil. Dit schilderij, een werk van Rothko, was werkelijk een ervaring. Ik zag kleurbanen, maar geen strak getrokken kleurbanen. Ze zwommen als het ware in een bedding van kleur. Ook de randen van de kleurbanen trokken mijn blik. Die leken als het ware op te doemen uit een eindeloze wereld. Door te kijken naar dit schilderij kreeg ik het gevoel dat het me omhulde, dat ik verdween in een eindeloze kleurbedding. En ik werd stil van deze sublieme ervaring." (Henk van Os in een aflevering van Beeldenstorm).

Over Rothko en het abstract expressionisme kunt u meer nalezen op Beeldendekunstna1945.

Mark Rothko. The Retrospektive
16 May to 14 September 2008 Galerie der Gegenwart Kunsthalle Hamburg HamburgerKunsthalle

Landschapschilderkunst

2008-07-24T12:08:00.022+02:00

In kader van de tentoonstelling "De ontdekking van Nederland, vier eeuwen landschap door Hollandse meesterschilders" van 12 juni t/m 28 september 2008 in het Coda Museum te Apeldoorn (CodaApeldoorn) ter verduidelijking alles op een rij.

Het landschap als zelfstandig genre in de westerse schilderkunst is een vinding van de 16de eeuw. Vóór de 16de eeuw zijn wel landschappen in schilderingen toegepast, maar dan vooral wanneer ze een verlengstuk zijn van de christelijke iconografie in voorstellingen op altaarstukken. In de geschiedenis van het landschap zijn de Antwerpenaar Joachim Patinir (ca. 1485-1524) en de Zuid-Duitse schilder Albrecht Altdorfer (ca. 1480-1538) belangrijke kunstenaars omdat ze in het begin van de 16de eeuw een belangrijke stap zetten naar de verzelfstandiging van het landschap. Zij draaien de verhouding tussen figuur en landschap om en maken al het ware de religieuze vertelling tot bijwerk bij het landschap, dat nu het hele beeldvlak beslaat.

De landschappen van Pieter Brueghel (ca. 1527-1569) vormen het culminatiepunt van de door Patinir geïnitieerde manier van landschapmaken. Tegelijkertijd bevatten zijn schilderijen elementen die het Hollandse landschap van de 17de eeuw mode zouden gaan bepalen.

Pas in het begin van de 17de eeuw - vooral in Haarlem - werd een hele nieuwe vorm van landschapschilderkunst ontwikkeld waarin het individuele-anekdotische is onderdrukt ten gunste van een landschapsidioom dat op directe natuurwaarneming is geeent en waarin de natuurgetrouwe weergave van zuiver landschappelijke hoedanigheden als ruimte, licht en atmosferische verschijnselen centraal staat. Naast Hendrick Goltzius (1558-1617), Esaias van de Velde (1587-1630) en Hercules Seghers ( 1589/90-1636) is de omslag van het oude naar het nieuwe idioom het duidelijkst te volgen schilderijen van Jan van Goyen (1596-1656).

Jacob van Ruisdael (1628/9-1682) wordt wel beschouwd als de grootste Hollandse landschapschilder. Vanaf zijn vroege jaren sluit hij aan bij het vooral door Van Goyen en Salomon van Ruysdael (ca.1600-1670) ontwikkelde typisch Hollandse landschapsidioom waarin het vertrouwde duin- en rivierlandschap centraal staat. Maar Van Ruysdael voegt vrijwel onmiddellijk aan dit vertrouwde en herkenbare een element toe dat tot een wezenkenmerk van zijn landschapskunst wordt: een gevoel voor het dramatische, indrukwekkende en soms onheilspellende. Ruisdael liet zich onder andere inspireren door de schilderijnen van Scandinavische landschappen van Allart van Everdingen (1621-1675).

In de loop van de 17de eeuw kwam de bestudering van de Italiaanse natuur steeds meer centraal te staan. De Vlaming Paulus Bril (1554-1626) speelde een stimulerende rol bij het ontstaan van het Italianiserende landschap. Brils landschappen hebben veel navolging ondervonden die zich manifesteert bij andere noordelingen als Cornelis van Poelenburch (ca. 1586-1667) en Herman van Swanevelt (ca. 1600-1655), de eerste generatie van de zogenaamde "italianisanten". Nicolaes Berchem (1620-1683), Jan Both (ca. 1615-1652) en Jan Asselijn (ca. 1610-1652) behoren tot de tweede generatie.

Navolging van Bril manifesteert zich ook onder Italiaanse schilders, maar bovenal bij de schilder die met dit type landschapschilderkunst internationale faam heeft verworven, de Fransman Claude Lorrain (1600-1682). Aan de eind van de 17de eeuw kwamen deze geïdealiseerde landschappen (de zogenaamde Arcadische landschappen) ook in Holland in de mode. Johannes Glauber (1646-1726) en Jan van Huysum (1682-1749) behoorden tot deze derde en laatste generatie van de Hollandse Italianiserende landschapschilders.

Waar de landschapschilderkunst heeft gebloeid in de Nederlanden in de 16de en 17de eeuw, vonden volgende vernieuwingen plaats in de 19de eeuw in het werk van Engelse en Duitse schilders. Een van de belangrijkste landschapschilders is de Engelse kunstenaar John Constable geweest (1776-1837). Constable is vooral bekend vanwege zijn fanatisme om de natuur superrealistisch weer te geven, tot in het kleinste detail. Veel exclusiever dan bij Constable is het landschap bij de Duitse schilder Caspar David Friedrich (1774-1840) geworden tot een expressie van de persoonlijke natuuropvatting en -beleving van de kunstenaar. In Nederland kan de schilders van de "Haagse School" hiertoe gerekend worden.

Bovenstaande kunstenaars zijn vernieuwers. Uiteraard zijn nog vele andere navolgers te noemen.

Gastcurator is Prof. Dr Henk van Os, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en oud-directeur van het Rijksmuseum. "Wie natuur inlijst, ontsluit haar daarmee voor schoonheidsbeleving. Er is geen land ter wereld waar zo vroeg de eigen omgeving door kunstenaars tot een oord van schoonheid werd gemaakt." Naast schilders als Van Goyen en Ruisdael uit de Gouden Eeeuw laat Van Os ook kunstwerken zien uit de periode 1750 en 1850, de Haagse School en uit de periode van eind 19de eeuw met onder andere Jan Toorop en Jan Altink.

Een aanrader!

Den Haag Sculptuur 2008... een weerzien met oude bekenden.

2008-07-23T12:48:00.013+02:00

De hele zomer lang is niet alleen een pagina van de conceptuele kunstenaar Lawrence Weiner in een AD bijlage een gratis presentje om te bewaren, maar ook het speciale-tekst armbandje dat de kunstenaar voor de tentoonstelling Sculptuur ontwierp met daarop gedrukt de bovenste regel van de kunstenaarspagina: "geplaatst binnen de context van een implosie". Over deze tentoonstelling in Den Haag kunt u alles vinden op: DenHaagSculptuur. Den Haag Sculptuur vraagt in de zomer van 2008 aandacht voor Amerikaanse beeldhouwkunst onder de titel "Freedom" en dan vooral met werken van kunstenaars die actief waren of nog steeds zijn vanaf 1958. Met gevierde, bekende namen en aanstormende talenten. Drie beelden komen uit Belgische en Nederlandse collecties: Carl Andre's Weir uit 1983 (Haags Gemeentemuseum), Dan Graham's Children's Paviljoen uit 1986 (S.M.A.K. Gent) en Bernard Rosenthal's Odyssey uit 1968 (Middelheim Antwerpen). Ook de drie gouaches (Horizontal Bands (More or Less) uit 2002 van Soll Lewitt komen uit het Gemeentemuseum. Opvallend vond ik het werk van Hans Haacke. Het is een uitvergroot pakje sigaretten met als titel Helmsboro Country uit 1990 (zie foto). Haacke is een van de grondleggers van de institutionele kritiek. Hij poogt de dubieuze verwevenheid van bedrijfsleven en kunstinstituten weer te geven. Hoe ethisch is het dat een fabrikant van kankerverwekkende sigaretten de schone kunsten sponsoort?

Voor mij persoonlijk een weerzien met fantastische Amerikaanse kunstenaars. Voor meer informatie betreffende de meeste (vooral oudere generatie) kunstenaars kijk op : Beeldendekunstna1945.

Helaas wordt Den Haag Sculptuur ernstig bedreigd door een drastisch advies om de gemeentelijke subsidie te stoppen voor de periode 2009-2012. Er wordt een dringende oproep gedaan: stuur een steuntje in de rug naar info@denhaagsculptuur.nl. Den Haag Sculptuur moet voortbestaan!!

Museum Bredius Den Haag

2008-07-23T10:14:00.011+02:00

Een van de indrukwekkendste schilderijen van Jan Steen is ongetwijfeld "De huwelijksnacht van Tobias en Sarah" uit ca. 1661-62. Zo'n tien jaar geleden bestond dit schilderij nog uit twee delen: MuseumBredius. Het schilderij is te zien in het Museum Bredius te Den Haag. Meer over Tobias zie: CollectieMeermanno en Statenvertaling.

Het voormalig woonhuis van Dr. A. Bredius aan de Prinsegracht te Den Haag is sinds 1946 museum. Bredius is één van de belangrijkste Nederlanders geweest (en wellicht de meest markante) op het gebied van de kunstwetenschap. Hij was van 1889 tot 1909 directeur van het Mauritshuis in Den Haag. Meer over de heer Bredius zie: MuseumBredius . Hij ontwikkelde zich tot één van de beste en meest gezaghebbende kenners van de oude schilderkunst van zijn generatie. Het was onvermijdelijk dat Bredius als kenner fouten maakte. Bredius was degene die de "Emmausgangers" van de vervalser Van Meegeren als een nieuw ontdekt meesterwerk van Vermeer publiceerde.

Gisteren was ik voor het eerst in dit museum. De sfeer is geweldig. Heel bijzonder. In de collectie zijn zowel bekende als onbekende Nederlandse schilders vertegenwoordigd, te denken valt aan o.a. Rembrandt, Jan Steen, van Ostade, en nog vele meer. De schilderijen hangen niet keurig naast elkaar, zoals in het Mauritshuis een paar honderd meter verderop. Het huis bestaat uit drie etages met verschillende kamers. De werken hangen overal verspreid, op schoorsteenmantels, boven een deurpost of gewoon aan de wand. Het is een ware ontdekkingstocht. Naast de schilderijen die Dhr. Bredius heeft verzameld zijn er ook nog meubels, porselein en zilverwerk uit zijn collectie te bewonderen. Bij binnenkomst in het pand in de eerste kamer links word je overvallen door deze verzameling. En dan zie je ineens het doek uiterst rechts van jan Steen over Tobias (zie foto). Prachtig! Bij de ingang van het huis zit een portier. Op de toonbank liggen catalogi. Het boekje "Zienderogen" uit 1977 over het museum is nog steeds te koop voor EUR 1,35. Het lijkt of de tijd heeft stilgestaan in het huis van Bredius. Ik behoor nu tot de vaste kern van bezoekers. De volgende keer neem ik al mijn familie en vrienden mee.

Tot lering en vermaak

2008-07-21T18:57:00.010+02:00

Bij het samenstellen van mijn website "Kunst na 1945" was er geen moment dat ik dacht aan genreschilderkunst. Pas na het bestuderen van de Italiaanse schilderkunst las ik over de invloed van de Vlaamse primitieven op de Italiaanse kunstenaars en vanzelf kwam ik bij de vroeg-nederlandse schilderkunst terecht en al gauw begon de interesse voor de Gouden Eeuw. Een van de genres naast dierstukken, historie-, portret-, landschaps- en stillevenschilderkunst de figuurstukken van burgers en boeren in hun omgeving, in het algemeen aangeduid met de term "genrevoorstellingen". Zinnebeelden en allegorische voorstellingen waren in de 17de eeuw bijzonder populair. Er waren tal van emblemata-boekjes (o.a. Roemer Visscher), waarin plaatjes, zinnebeelden, voorzien werden van een tekst (o.a. Jacob Cats). Deze boekjes vormen thans dikwijls de sleutel voor de interpretatie van veel schijnbaar onschuldige voorstellingen. De teneur van de extra betekenis is van moraliserende, maar vaak ook van amoureuze of erotische aard. Een belangrijke publicatie, waarin de visie op de Nederlandse genreschilderkunst uit de 17de eeuw uitvoerig onder woorden is gebracht en aan de hand van een groot aantal voorbeelden is gedemonstreerd, is de catalogus bij de tentoonstelling in het Rijksmuseum in Amsterdam in 1976, Tot lering en vermaak. Een standaardwerk.

Dit boek is niet meer makkelijk verkrijgbaar en nogal kostbaar. Echter tot mijn verbazing ontdekte ik op de site van de "digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren" (DBNL) een digitale versie: DBNL. Niet getreurd dus... lekker achterover hangen achter je PC en doorbladeren. Wat is de digitale wereld toch mooi!

De stier wijkt niet uit Utrecht.

2008-07-21T12:14:00.015+02:00

De eerste Mariakerk in Utrecht was in 1099 gewijd en de laatste resten is helaas in 1844 afgebroken. Een deel van het pandhof bleef gespaard. De vormgeving van het bouwwerk, dat als een nieuwe paltskerk was gedacht, maakte de St. Mariakerk tot een driedimensionale manifestatie van keizerlijke ideologie en macht. Met de twaalf zuilen van de arcades van het middenschip werden vanwege hun aantal ongetwijfeld de twaalf apostelen bedoeld. Pieter Jansz. Saenredam tekende in 1636 het schip vanuit de viering. De bandribgewelven, samengestelde pijlers en galerijen waren opzienbarende vernieuwingen in de vroege twaalfde eeuw. Ook zijn er tekeningen en schilderijen van Saenredam bekend van de buitenkant van de kerk. Pieter Saenredam maakte het schilderen van kerkinterieurs tot een hoogstaand specialisme en besteedde uitzonderlijk veel tijd aan de voorbereiding van een architectuurstuk. Het schilderij "Het middenschip en koor van de Mariakerk te Utrecht" voltooide hij in 1641 (zie foto). Het paneel is in het Rijksmuseum te zien. Duidelijk is te zien dat het koor in de 15de eeuw is aangepast aan de toen moderne gotische stijl. Er valt verder iets bijzonders op aan het schilderij. Drie figuren links op het schilderij staan nadrukkelijk naar een pijler te kijken waarop een reliëf is aangebracht van een stier met daaronder de volgende uit het latijns vertaalde tekst: "Hoor nageslacht, wat je in jouw tijd vertellen zult: met stierenhuiden is deze pijler in de bodem gesteld", en duidt op een veel verteld verhaal dat zich zou hebben afgespeeld tijdens de bouw van de kerk. Volgens de legende hadden de bouwers problemen met het funderen van pijlers en muren in de moerassige grond. Een Friese bouwmeester had de oplossing, maar wilde deze slechts voor veel geld openbaren. De kerk was niet bereid voor het advies te betalen en ontfutselde het geheim aan de zoon: grondvest de pijlers op stierenhuiden. De bedrogen bouwmeester nam wraak na de wijding van de kerk in 1099; hij doodde bisschop Koenraad met een dolk.

Een fragment van het stierenreliëf en opschrift bestaat nog steeds en wordt bewaard in het Centraal Museum in Utrecht.

Een ontdekkingstocht door Napels

2008-07-20T18:30:00.025+02:00

Donatello, Sant Angelo a Nilo, 1426-28

Wie de catalogus "Painting in Naples, from Caravaggio to Giordano" van Royal Academy of Arts London, 1982 doorleest zal tot ontdekking komen dat buiten Rome, Florence en Siena de stad Napels bijzondere (met name barokke) kunstwerken herbergt. In het voorjaar 2008 ben ik daar voor het eerst geweest. De voorbereidingen op deze kunstreis, georganiseerd door Annet en Tonnis Poppema in Haren, hebben mij geïnspireerd tot het samenstellen van een document getiteld "De napolitaanse school, de erfenis van Caravaggio, schilderkunst van Napels van 1601 tot 1715". Ik zal dit binnenkort op de blogger zetten. De stad heeft een ongeloofelijke sfeer en is uniek te noemen. Uniek om zijn verborgen kunstschatten. Een ontdekkingstocht. Natuurlijk zijn het Pompei, Herculaneum, het Nationaal Archeologische Museum en de Vesivius die het allemaal nog spectaculairder maken, maar het is het Nationaal Museum van Capodimonte en het zijn met name de talloze kerken met hun kunstwerken die een onvergetelijke indruk op je maken.

Waar te beginnen? Laat ik de chronologie handhaven en beginnen met de periode uit de renaissance en beginnen met Basilica van San Domenico Maggiore met schitterende fresco's van P. Cavallini uit 1308-09 in de kapel van de fresco's. En met de kerk Santa Maria Donnaregina met een tombe van Tino di Camaino uit 1326 voor de koningin Maria van Hongarije. Imponerend is het grafmonument in de kerk van San Giovanni Carbonara voor Koning Ladislas en Joan II uit 1414-1428 gemaakt door Andrea da Firenze. Ook maakte hij in 1441 een grafmonument voor Sergianni Caracciolo. Verder Sant'Angelo a Nilo met het grafmonument voor kardinaal Rinaldo Brancaccio van Donatello en Michelozzo uit 1426-28 (zie beide foto's). Opvallend is de hoofdingang (de ark de triomph) van Castel Nuovo uit 1443. Aan dit renaissance bouwwerk hebben ook een aantal Toscaanse kunstenaars aan bijgedragen, onder andere Francesco Laurana. En verder de Sant'Anna dei Lombardi oftewel de kerk van Monteoliveto. In de Piccolomini kapel is een monument gemaakt door de florentijn Antonio Rosselino voor de kardinaal van Portugal. Een ander kunstenaar uit Florence, niet minder dan Luca Della Robbia, heeft het plafond gedecoreerd. Dit alles rond 1475-90. Indrukwekkend is in deze kerk het terracotta beeldengroep van Guido Mazzoni, de Lamentation van de dode Christus uit 1492. Nog nooit heeft een kunstenaar dit zo krachtig en vol passie uitgebeeld. In de kathedraal van Napels is een altaarstuk te bewonderen van Perugino, de "Hemelvaart met de Donor Oliviero Carafa" uit 1508-09.

Ik zal zeker vaker terugkomen op het fenomeen Napels. De komende tijd zal ik hierover berichten. Ik ben benieuwd naar uw ervaring!

Rubricering beeldhouwkunst en schilderkunst

2008-07-20T16:18:00.010+02:00

Wie een kunstwerk wil begrijpen, zoekt naar een kader waarbinnen het bestudeerd kan worden. Een voor de hand liggend kader is bijvoorbeeld dat van de chronologie. Als men uitgaat van de gedachte dat er in de beeldende kunsten een zekere ontwikkeling valt te onderkennen, kan kennis van de plaats van een werk in die ontwikkeling bijdragen aan een beter begrip ervan. Hiervoor heb ik 43 beeldhouwwerken en 53 schilderijen/fresco's die een basis vormen van een zelf samengestelde cursus chronologisch geordend. Hierin is een bruikbaar referentiekader voor de bestudering van een beeldhouwwerk, zoals chronologie, plaats van herkomst, onderwerp, techniek en functie opgenomen. Voor de bestudering van een kunstwerk is een samenspel van relevante rubrieken vereist.

Binnenkort wordt op deze blogger de cursus voor iedereen gepubliceerd!